Ommetjesde eilandspolder

Wandel door het land van walvisvaarders en molenaars

Reis deze zomer door Nederland met de Volkskrant. Wekelijks drie nieuwe audiotours voor liefhebbers van natuur, cultuur en architectuur. Aflevering 17: wandel met polderbewoner Jantine Jongebloed door de Eilandspolder in Noord-Holland.

Beeld Joost Stokhof

Ommetje 17

Waar Eilandspolder, Noord-Holland 

Wat Natuur en geschiedenis

Hoe & Hoe lang Wandeltocht, 17,5 km

In dit weidse land vol eilandjes en voormalig veenmoerassen, waar nu de grutto en de dorpelingen wonen, speelden zich vroeger verhalen af van molenaars en walvisjagers. Dit polderland werd naar onze hand gezet, in dezelfde jaren waarin de woeste Noordelijke zeeën bedwongen werden door vissers die hier hun standplaats hadden. Ooit is het beschikbare land (voor boeren, wonen, wandelen) in Nederland verdubbeld door het in te polderen. De vele wateren werden drooggemaakt en opgeëist door het kieuwloze wezen op twee benen dat om grond verlegen zat. God schiep de wereld, maar de Hollanders maakten Holland. Dat werk.

Als je dit thema ergens terugziet dan is het hier, in de waterrijke Eilandspolder van Noord-Holland, in de driehoek Alkmaar, Hoorn, Zaandam. In de 13de eeuw worden de twee uitdijende meren van de Schermer en de Beemster omringd met dijken om het gebied, toen nog een eiland, te behoeden voor het kolkende water vanuit de Zuiderzee. Ook halverwege 1600 stond het Schermereiland door de omliggende wateren nog in directe verbinding met de open zee: een perfecte uitvalsbasis voor de Hollandse walvisvaarders, die vanuit hier naar Groenland en Spitsbergen trokken, terwijl op hetzelfde moment in hun thuishaven door molenaars de meren werden drooggepompt. Het ziltig laagveen maakte plaats voor groen weideland en rafelige blokverkaveling voor boeren en hun vee.

Beeld Joost Stokhof

Dit Ommetje is een wandeling door een levend schilderij uit de Gouden Eeuw: we doorkruisen voormalige vissersdorpjes, wandelen langs smalle watertjes bezaaid met weidevogels en over dijken rond de omliggende droogmakerijen vol goed geconserveerde molens die hier nog altijd straf met de Noord-Hollandse wind meewaaien.

Noorderpolderhuis

Vanuit Schermerhorn lopen we via de Westmijzerdijk naar het Noorderpolderhuis, de voormalige woning van de poldertimmerbaas, die hier in de naast gelegen loods vanaf 1633 samen met tientallen timmerlieden de molens bouwde waarmee de polder werd bemaald. Het water uit de meren werd door 52 windaangedreven molens opgepompt en via de naastgelegen vaart naar de Zuiderzee vervoerd. Het houten Noorderpolderhuis wordt tegenwoordig particulier bewoond, maar in de chique Herenkamer – in 1744 aangebouwd en met wanden van goudleerbehang – vergaderen net als toen nog steeds de Nederlandse dijkgraven over het water in ons land. In de oude timmerschuur houden de opvolgers van de walvisjagers nu kantoor: de rattenvangers van het waterschap behoeden de dijken voor geknaag van onze aartsvijand, de muskusrat. Bovenop het huis staat een windvaan van een zeemeermin. Onderweg goed kijken, misschien ziet u haar wel zwemmen.

Beeld Joost Stokhof

De Rijp

Via de Museummolen wandelen we over het moerassige Kerkepad door dorpjes met houten huizen en smalle straatjes vol stokrozen naar voormalig havendorp De Rijp. Van 1614 tot 1642 had Nederland met de Noordse Compagnie het alleenrecht op de Groenlandse walvisjacht. Naast Amsterdam en de Zaanstreek werd ook dit kleine dorp een belangrijke standplaats voor vele matrozen, vissers, scheepsbouwers en vervaardigers van walviswapens. Vanuit hier voeren ze via de Zuiderzee naar het hoge noorden om pas na zes maanden bij hun vrouw en kinderen terug te keren  – als ze de gevaarlijke tocht al overleefden – met aan beide zijden van het schip een met harpoenen gedode walvis vastgebonden.

Walvistraankokerij

Achter de huizen aan de gracht, langs de brede sloot De Gouw, stonden de traankokerijen op hen te wachten. Hier werd uit het spek van de dieren walvistraan gewonnen die als grondstof werd gebruikt voor lampenolie, stopverf, zeep en touw. Vele Rijpenaren ontvluchtten die jaren hun dorp vanwege de stank van walvistraan, die met de noordenwind de straten binnen woei. Gelukkig, het ruikt er nu naar ijsjes en broodjes en fluisterbootjes.

Vanuit het havendorp lopen we via een weilandpad terug naar Schermerhorn, langs talloze slootjes omzoomd met riet, oevers versierd met varens en wilde orchideeën en wie weet een boer die met een bootje naar zijn koeien vaart. Met altijd boven ons en in de verte die beroemde dramatische Hollandse wolkenlucht waar Jacob van Ruisdael zo van hield: veel schilderachtiger wordt het niet. Laat u mee terugvoeren naar de Gouden Eeuw, in deze audiotour en wandelspeurtocht naar molenaars en walvisjagers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden