Interview Walter Isaacson

Walter Isaacson: ‘Ik ben gefascineerd door mensen wier creativiteit voortkomt uit het overstijgen van één discipline’

Walter Isaacson schrijft biografieën van briljante geesten, na Einstein en Steve Jobs volgde Leonardo da Vinci. Over de aantekenboeken van de laatste, over zijn geboortestad New Orleans, en wie misschien zijn volgende onderwerp wordt.

Walter Isaacson Foto Els Zweerink

Je zou hem een verzamelaar van geniën kunnen noemen. Hij schreef biografieën van wetenschapper, politicus, moralist en diplomaat Benjamin Franklin (1707-1790), van Apple-visionair Steve Jobs (1955-2011) en van Albert Einstein (1879-1955). Zijn meest recente boek handelt over een van de meest briljante en veelzijdige geesten ooit: Leonardo da Vinci (1452-1519).

Journalist en historicus Walter Isaacson, die in het verleden onder meer aan het roer stond bij Time Magazine en CNN, heeft een speciale belangstelling voor mensen die de schoonheid van de kunst verbinden aan de wonderen van de ­wetenschap. ‘Franklin, Jobs, Einstein en Leonardo hebben gemeen dat ze rebelse en speelse persoonlijkheden waren die conventionele denkbeelden ter discussie stelden.’

Voor zijn prachtig uitgegeven Leonardo-biografie maakte Isaacson uitvoerig studie van de aantekenboeken die de kunstenaar-geleerde bijhield, en die – ‘een godswonder’ – bewaard zijn gebleven. Isaacson reisde naar Milaan, Florence, Parijs, Seattle, Madrid, Londen en Windsor om ze te kunnen bestuderen.

‘Door alle aantekenboeken ter plaatse te bekijken voldeed ik aan de eis die Leonardo aan zichzelf stelde: ‘Hij die naar de bron kan gaan, gaat niet naar de waterkruik’.’

Misschien wel het meest fascinerend aan de aantekenboeken vindt Isaacson de ‘to do’-lijstjes die Leonardo voor zichzelf maakte. ‘Die sprankelen werkelijk van nieuwsgierigheid. Zo is er een lijstje uit 1490 waarin hij zichzelf voor een bepaalde dag het volgende ten doel stelde: ‘Het opmeten van Milaan en haar buitenwijken; Vraag de meester van de rekenkunde hoe je een driehoek moet kwadrateren; Vraag Giannino de Kanonnier hoe de toren van Ferrara ommuurd is; Vraag Benedetto Protinari met welke middelen ze in Vlaanderen op ijs lopen; Vraag een meester in de waterbouw je te vertellen hoe je een sluis, kanaal en molen op Lombardische wijze repareert…’ enzovoort. Logisch dat Leonardo de meest nieuwsgierige man in de geschiedenis is genoemd. Keerzijde van die omnivore ­belangstelling was overigens dat hij de kampioen van de onvoltooide projecten is. Hij was een ongedurig man, snel afgeleid, altijd op zoek.’

Hoewel hij zijn Leonardo-project ­alweer enige tijd geleden afrondde, is Isaacson nog altijd vol van het Italiaanse genie, zo blijkt – impliciet en expliciet – tijdens het vervolg van het gesprek.

1. Kunstwerk: De aantekenboeken van Leonardo da Vinci

‘De aantekenboeken van Leonardo ­beslaan 7.200 pagina’s, verdeeld over 32 verzamelingen. Ik had ze nooit als kunstwerken beschouwd, totdat ik ze voor mijn biografie uitvoerig ging bestuderen. Leonardo maakte geen onderscheid tussen kunst en wetenschap. In de aantekenboeken zie je hoe hij het vlees van de gezichten van lijken snijdt, de spieren schetst die de lippen doen bewegen en vervolgens de gedenkwaardigste glimlach uit de geschiedenis schildert. Of hoe hij waterwervelingen bestudeert en vervolgens het kabbelende water rond de enkels van Jezus laat vloeien, ­terwijl deze in de Jordaan wordt gedoopt door Johannes de Doper.

‘Ik hoop dat we binnenkort via internet al Leonardo’s aantekenboeken, in facsimile en met vertaling, kunnen bekijken. Ik verwacht dat de grote tentoonstelling die van oktober 2018 tot januari 2019 in het Uffizi wordt gehouden – ter gelegenheid van Leonardo’s 500ste sterfdag – daarvan de opmaat zal zijn.’

Kunst: Leonardo da Vinci. ‘Zijn aantekenboeken ­beslaan 7.200 pagina’s.’ Foto Getty Images

2. Muziekstuk: Congo Square van Wynton Marsalis

‘Enige tijd geleden ben ik terugverhuisd naar mijn geboortestad New Orleans en ik heb daar met veel plezier de nieuwe generatie musici leren kennen. Zoals Troy ‘Trombone Shorty’ Andrews en familie­leden van Wynton Marsalis, die de traditie op het gebied van zowel jazz als spirituals een impuls hebben gegeven. Marsalis heeft een van mijn favoriete composities geschreven: Congo Square. Dat was een plein in New Orleans waar de slaven op zondag hun drumwedstrijden mochten houden. Hij heeft dat in een compositie verwerkt die klassieke muziek en jazz combineert. Het vermogen om genres te vermengen is voor mij de ultieme creativiteit. In het voetspoor van Marsalis ontwikkelen veel jonge musici in New Orleans nieuwe vormen van jazz.’

Muziekstuk: Congo Square van Wynton Marsalis. ‘Congo Square was een plein in New Orleans waar de slaven op zondag hun drumwedstrijden mochten houden.’ Foto Getty Images

3. Boeken: Between the World and Me van Ta-Nehisi Coates en Hillbilly Elegy van J.D. Vance

‘Ik ben geïnteresseerd in boeken die proberen te verklaren hoe het huidige giftige politieke klimaat is ontstaan. Dat wordt gekenmerkt door ressentiment, niet alleen in de Verenigde Staten, maar ook in bijvoorbeeld Italië, Hongarije en Groot-Brittannië.

‘Coates en Vance geven in hun boeken onthutsende inzichten in twee zeer uiteenlopende vormen van ressentiment. Coates schrijft over racisme vanuit het standpunt van een zwarte vader die dat fenomeen uitlegt aan zijn zoon. Vance verdiept zich in de vergeten witte arbeidersklasse in Amerika.

‘Als tegenwicht tegen deze indringende maar sombere boeken wil ik nog een derde titel mijn antwoord binnensmokkelen. In zijn briljante The Soul of America schrijft Jon Meacham hoe het land zich door politiek moeilijke tijden heen sloeg als de Burgeroorlog, het McCarthy-tijdperk en de opkomst van de burgerrechtenbeweging, en hoe we die door gezond verstand en het verdedigen van onze waarden uiteindelijk overwonnen. Het is dus een optimistisch boek dat stelt: we hebben eerder met dit soort ­situaties te maken gehad, we zullen ook het Trump-tijdperk overleven.’

CV

Walter Isaacson werd op 20 mei 1952 geboren in New Orleans. In 1974 studeerde hij af aan de Universiteit van Harvard (geschiedenis en literatuur), waarna hij aan Pembroke College, Oxford, Philosophy, Politics & Economics (PPE) ging studeren. Isaacson begon zijn journalistieke loopbaan bij de Britse Sunday Times en vervolgde deze bij de New Orleans Times-Picayune. In 1978 werd hij politiek correspondent bij Time, waar hij na de nodige promoties in 1996 hoofdredacteur werd. In 2001 werd hij ceo van CNN. In 2003 verruilde hij deze functie voor het presidentschap van het Aspen Institute, een internationale denktank gevestigd in Washington. In 2018 trad hij af als president en werd hoogleraar geschiedenis aan Tulane University in New Orleans.

4. Persoon: Jennifer Doudna

‘Mijn fascinatie is altijd uitgegaan naar mensen wier creativiteit voortkomt uit het overstijgen van één discipline. De ­allereerste van hen was waarschijnlijk Aristoteles, en een contemporain voorbeeld is Jeff Bezos. Over dit type creatieve geesten schrijf ik mijn boeken. Heel fas­cinerend vind ik Jennifer Doudna, die The Crack in Creation schreef.

‘Zij is een biochemicus die zich bezighoudt met de Crispr-technologie, waarbij het genoom van een organisme wordt bewerkt. Met behulp daarvan kun je voor de geboorte bepalen of je kinderen blauwe ogen zullen hebben, of een hoog IQ, of bepaalde ziektes niet zullen krijgen.

‘Een zeer veelbelovende technologie dus, die tegelijk geweldige morele vraagstukken oproept. Toen ik dit boek las, werd ik geconfronteerd met het feit dat de ontwikkeling van onze technologie soms sneller gaat dan ons vermogen om de morele uitdagingen die ermee ­gepaard gaan het hoofd te bieden. In de informatietechnologie heeft dat probleem zich al enigszins voorgedaan. Sociale netwerken zijn inmiddels net ­zozeer een vloek als een zegen ­gebleken.

‘Maar op het gebied van biotechnologie zijn de problemen nog veel extremer. Jennifer Doudna is een van de ­creatiefste vernieuwers van onze tijd en haar werk representeert tegelijkertijd een fenomenale morele uitdaging. Zij zou weleens het onderwerp kunnen zijn van mijn volgende boek.’

5. Stad: New Orleans

‘In een tijd dat nationale regeringen gebukt gaan onder verlamming en ­polarisatie, lijkt er op lokaal niveau een geweldige uitbarsting van creativiteit plaats te vinden. Ik zie dat in Amsterdam, Berlijn en nog enkele Europese steden. In de VS zie je dat de creativiteit wegtrekt uit het technologiedomein Silicon Valley, richting gemeenschappen waar men houdt van kunst, ­muziek, goede restaurants, mode én technologie, zoals Austin, Nashville en New Orleans. Het klinkt misschien wat theatraal, maar deze steden vertonen overeenkomsten met het Florence van de late 15de eeuw, toen Leonardo er aankwam vanuit het dorpje Vinci. Hij was een buitenbeentje: een onecht kind, homo, linkshandig, vegetariër, warrig… Maar hij werd geaccepteerd, ja omarmd, door de jonge kunstenaars van Florence. Het was een stad met een grote tolerantie ten opzichte van diversiteit.

‘De identiteit van New Orleans is, ­gedurende een periode van driehonderd jaar, gevormd door een zeer divers gezelschap bewoners: Afro-Amerikanen, creolen, Spanjaarden, Fransen, enzovoort. ­Natuurlijk gaf het naast elkaar leven van al die culturen spanningen, maar het leidde ook tot een grote creativiteit. In muziek, literatuur, de culinaire cultuur, architectuur, theater. New Orleans’creatieve wedergeboorte is merkwaardig genoeg mede te danken aan Katrina. Na die orkaan kwam er een grote toestroom op gang van jonge mensen die de stad ­wilden helpen renoveren. Dat heeft een enorme impuls gegeven.’

Walter Isaacson. Foto Els Zweerink

6. Schrijver: Tennessee Williams

‘Ik kan er niet omheen: sinds ik ben ­teruggekeerd naar New Orleans, ontdek ik dat al mijn favoriete musici, romanschrijvers, toneelschrijvers enzovoort afkomstig zijn uit mijn geboortestreek. Tennessee Williams woonde, net als ik nu, aan Royal Street, New Orleans. De complexiteit van een stuk als A Streetcar Named Desire (Tramlijn Begeerte) komt voort uit de complexiteit van de diverse etnische groeperingen die je aantreft in het French Quarter.

‘Net als Leonardo was Williams een buitenbeentje. Hij was openlijk homo in een tijd dat dat niet gebruikelijk was, was een getourmenteerde persoonlijkheid, dronk. Zijn stukken reflecteren een complexe en verscheurde persoonlijkheid die zichzelf de vraag stelt: wat is mijn plaats in de wereld? Precies de vraag die centraal staat in Leonardo’s tekening De ­Vitruviusman, die in feite een zelfportret is. Het zal ook in de toekomst een centraal thema zijn, als we kunstmatige intelligentie en genetisch gemodificeerde mensen hebben. Wat is de essentie van het mens-zijn en is het bijzonder om mens te zijn in deze kosmos? Of zijn we gewoon een machinaal organisme dat gemanipuleerd kan worden?’

Schrijver: Tennessee Williams. ‘Net als Leonardo was Williams een buitenbeentje. Hij was openlijk homo in een tijd dat dat niet gebruikelijk was.’ Foto Getty Images

7. Keuken: Creoolse cuisine

‘De creoolse keuken is de grote cuisine van New Orleans. Net als jazz is de ­creoolse keuken het resultaat van een ­heleboel invloeden – Frans, Spaans, Caribisch, Afrikaans, Amerikaans – door de eeuwen heen, en wordt zij voortdurend heruitgevonden. Ze wordt gekenmerkt door het gebruik van lokale ingrediënten, van rode bonen met rijst tot pompano en papillote, een in papier ­gegaarde makreelsoort, en van krab tot rivierkreeft.

‘Toen ik opgroeide was mijn favoriete restaurant Commander’s Palace, gerund door de befaamde Ella Brennan. Zij blies in de jaren zestig de creoolse keuken nieuw leven in. Momenteel wordt de ­creoolse keuken opnieuw gerevitaliseerd, door mensen als Nina Compton, een geweldige kok van de Cariben die de Bywater American Bistro in New Orleans heeft geopend. En JoAnn Clevenger, die het Upperline Restaurant bestiert. Zij kwam direct na Katrina terug en haar restaurant was het eerste dat heropende, zodat mijn vrienden en ik Upperline tot ons clubhuis maakten.’

Keuken: Creoolse cuisine. ‘De grote cuisine van New Orleans.’ Foto Imageselect

8. Vervoermiddel: Privaat ruimtevaartuig

‘Het is teleurstellend hoe weinig vernieuwing er de laatste decennia op het gebied van vervoer heeft plaatsgevonden. De eerste keer dat ik naar Europa vloog, was veertig jaar geleden. Vandaag de dag is dat niet gemakkelijker, eerder moeilijker. De vliegtuigen zijn niet ­beduidend sneller en de luchthavens ­beslist trager.

‘Na aanvankelijke scepsis ben ik inmiddels zeer geïnteresseerd in de door private bedrijven ontwikkelde mogelijkheden tot ruimtereizen, zoals Virgin ­Galactic van Richard Branson, Blue Origin van Jeff Bezos en SpaceX van Elon Musk. In de jaren zestig was de Amerikaanse overheid op het gebied van ruimtevaart erg innovatief, om maar als eerste een man op de maan te kunnen zetten. Maar nu? Ik vind het geweldig dat er in de private sector wordt gewerkt aan de mogelijkheid voor gewone burgers om ruimtereizen te maken.’

9. Architect: Frank Gehry (1929)

‘Ik ben lange tijd gefascineerd geweest door het vermogen van Frank Gehry om met diverse innovaties een geheel nieuw type gebouwen te creëren. Niet alleen was zijn methode van ontwerpen gecomputeriseerd, maar hij maakte gebruik van nieuwe materialen, slaagde erin ­afstand te nemen van het principe dat muren de dragende structuren zijn van een gebouw. Zo ontwierp hij het Guggenheim Museum in Bilbao en de Walt Disney Concert Hall in Los Angeles.

‘Helaas lijkt het erop dat Gehry hiermee geen nieuwe architectonische school, geen nieuwe architectonische taal heeft geschapen, waarvan computerdesign en een wetenschappelijke manier van het ontwikkelen van nieuwe materialen deel uitmaakt. De contemporaine architectuur is veel minder interessant en innovatief dan ik op basis van Gehry’s werk had gehoopt. Gehry, zo moeten we concluderen, was uniek, maar geen ­inspiratiebron.’

Het Guggenheim museum in Bilbao, 1997, van architect Frank Gehry. ‘Ik ben lange tijd gefascineerd geweest door het vermogen van Frank Gehry om met diverse innovaties een geheel nieuw type gebouwen te creëren.’ Foto Getty Images

10. Nieuw kunstgenre: LARP

‘Ik ben geïnteresseerd in een nieuwe vorm van theater dat LARP (Live Action Role-Playing), RPG (Role Playing Games) of Immersive Theatre heet. LARPs zijn rollenspelen waarbij tientallen of honderden spelers tegelijkertijd meespelen in een verhaal.

‘Ze lijken de interactieve essentie van de digitale revolutie te combineren met toneelmatige improvisatievaardigheden van het traditionele theater. LARP wortelt in het spel Dungeons and Dragons, dat wij op school speelden, maar het is een genre op zich geworden. Er ontstaan niet vaak totaal nieuwe genres in de wereld van kunst en entertainment, maar dit is er een.’

11. Drank: Sazerac

‘Sazerac is een van de oudste cocktails ter wereld. Hij werd in 1838 uitgevonden door apotheker Antoine Amédée Peychaud in, jawel, New Orleans. Peychaud gebruikte zogeheten coquetiers – die ­leken op gehalveerde eierschalen – als maatbekertjes. Daar is het woord ‘cocktail’ van afgeleid.

‘Een Sazerac bestaat uit rye whiskey, absint of pastis, bitters, citroenschil en suiker. De laatste twee decennia zie je trouwens overal in de VS zogeheten craft cocktails ontstaan, waarbij creatieve café-eigenaars op basis van traditionele recepten nieuwe cocktails ontwikkelen. Je begrijpt: dat is helemaal in mijn straatje. Je neemt iets klassieks en herschept dat tot iets innovatiefs.’

Bibliografie

1986 The Wise Men: Six Friends and the World They Made

1992 Kissinger: A Biography

2003 Benjamin Franklin: An American Life

2007 Einstein: His Life and Universe (vertaald als Einstein, de biografie)

2009 American Sketches

2011 Steve Jobs (vertaald als: Steve Jobs, de biografie)

2014 The Innovators (vertaald als: De uitvinders)

2017 Leonardo Da Vinci (vertaald als Leonardo Da Vinci, de biografie)

Walter Isaacson. Foto Els Zweerink
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.