Analyse Budgetteren

Waarom we van nature niet verstandig omgaan met geld

Kelly Litjens met haar dochter Nikki in hun woonkamer vol souvenirs uit verre landen. Beeld Simons Lenskens

De menselijke geest denkt aan hier en nu. Sparen voor later moet je leren, we geven liever geld uit aan dat etentje vanavond dan aan die wasmachine over een half jaar. Toch lukt het Kelly om met een bescheiden inkomen acht keer per jaar op vakantie te gaan. Hoogleraar Wilco van Dijk legt uit hoe dat moet. 

Het hele huis van Kelly Litjens (32) en haar dochter Nikki hangt vol met souvenirs uit verre landen. Schilderingen op perkament uit Egypte, houten beeldjes uit Gambia, een kleurrijke matroesjkapop uit Sint Petersburg. De zevenjarige Nikki heeft al vijfendertig landen bezocht in haar leven en op haar lijstje staan nog genoeg plekken die ze ooit wil zien. Ze telt op haar vingers: ‘Canada, de Azoren, Disneyland Parijs…’ Bijzonder veel verdient Litjens niet – ze werkt fulltime als coördinator van meerdere woonwagenparken in Limburg en heeft daarnaast freelance klussen als copywriter – maar door slim te budgetteren gaan zij en haar dochter elk jaar gemiddeld acht keer samen op vakantie.

De mens is van nature niet goed met geld

Zouden we allemaal zo goed kunnen leren budgetteren? Vanzelfsprekend is het in ieder geval niet, zegt bijzonder hoogleraar Wilco van Dijk, die sinds 2014 de leerstoel Psychologische Determinanten van Economisch Keuzegedrag bekleedt van de Universiteit Leiden en het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud). ‘Verstandig omgaan met geld ligt niet in de aard van de mens’, zegt hij. ‘Als je bijvoorbeeld iemand de mogelijkheden aanbiedt om direct 100 euro te ontvangen of 120 euro over een maand, zal het merendeel van de mensen kiezen voor de eerste optie (en dus 20 procent rente in een maand laat lopen). De mens is namelijk meer gericht op uitkomsten in het heden dan die in de toekomst, zelfs als die laatste hoger zijn. Daarnaast schatten mensen hun (financiële) toekomst vaak veel positiever in dan realistisch gezien gerechtvaardigd is.’

Zo vertelt Maaike Bloemsma (50) dat ze als jong meisje altijd van een prinsessenbruiloft droomde. ‘Ik zag mezelf al in een Sisi-jurk het huwelijksbootje instappen en had een heel scenario uitgedacht’, herinnert ze zich. Hoewel ze lange tijd hoop hield de bruiloft echt te kunnen organiseren, slokten andere, alledaagse zaken haar geld op en moest ze haar droom laten varen. Zes jaar geleden registreerde ze haar partnerschap. Maaike: ‘Op een maandagochtend bij de gemeente. Met na afloop een buffetje voor vijftien bij het plaatselijke café.’

Kelly Litjens beaamt dat haar levensstijl bij anderen vaker verbazing dan herkenning oproept: ‘Mensen reageren met ongeloof. Ze vragen zich af hoe ik het voor elkaar krijg.’ Maar ook zij moet toegeven dat het budgetteren haar niet van nature is gegeven. ‘Eigenlijk ben ik een chaoot’, bekent ze. ‘Al dat plannen en budgetteren heb ik mijzelf moeten aanleren, om een beetje overzicht te kunnen behouden.’

Homo economicus

Het aanleren van goed financieel plangedrag is volgens de Leidse hoogleraar van Dijk in de moderne maatschappij broodnodig. ‘De eerste stap is te erkennen dat de mens meestal niet de meest verstandige economische keuzes maakt', zegt hij. ‘In de economie werd er lange tijd vooral uitgegaan van het principe van de mens als wezen dat logische en rationele economische keuzes maakt. De mens als perfect rationele consument, ofwel de homo economicus. Maar in de realiteit handelt de mens vanuit economisch perspectief juist vaak onverstandig. Vanuit de psychologie is het handelen van de mens echter zeer begrijpelijk.’

Wat dit concreet betekent? Van Dijk: ‘Mensen sparen heel weinig. Sommigen hebben slechts een paar honderd euro achter de hand of helemaal niets. Ongeveer 50 procent van de Nederlandse huishoudens heeft minder dan 10.000 euro vermogen en van de huishoudens met een laag inkomen heeft meer dan de helft niet de door de Nibud geadviseerde spaarbuffer van 5.000 euro. Een op de twee Nederlandse huishoudens heeft moeite met rondkomen en een op de tien heeft problematische schulden, dat zijn schulden die ze niet binnen drie jaar terug betaald kunnen krijgen. En dit geldt niet alleen voor huishoudens met een laag inkomen, maar ook voor huishoudens met een modaal of zelfs hoger inkomen. De personages uit de populaire tv-documentaire Schuldig zijn geen stelletjes freaks uit Amsterdam-Noord. Ze belichamen een groter probleem dat speelt in de maatschappij.’

Tips van hoogleraar Wilco van Dijk

Jong geleerd is oud gedaan

Goed budgeteergedrag kan volgens Van Dijk het best vanuit de overheid gestimuleerd worden. Kinderen zouden op de basisschool al moeten leren hoe verstandig met geld om te gaan, zodat er een psychologische basis wordt gecreëerd. Ook in de opvoeding is het verstandig om het over financiën te hebben.

Automatiseren

Ken jezelf. Wanneer je weet dat je als mens geneigd bent tot economisch onverstandig gedrag en je je eigen zwaktes erkent, kan je hier bewust mee omgaan. Bescherm jezelf tegen onnodig uitgeven van geld door elke maand automatisch een bedrag te laten overschrijven naar je spaarrekening(en). Voor extra zekerheid kan je kiezen voor rekeningen waar je zelf voor een bepaalde periode niet bij kunt.

Prioriteiten stellen

Neem het sparen voor een financiële buffer als prioriteit, zodat je niet in de problemen komt en geld moet lenen wanneer je voor een onverwachte, grote uitgave komt te staan. Een goede buffer zorgt voor de nodige psychologische rust, die je in staat stelt om ook in het vervolg verstandige keuzes te maken. Naast een financiële buffer kan je ook andere concrete uitgaven gaan incalculeren in je budget; zoals reizen, studie, uit eten gaan, hobby’s, sparen voor een nieuwe auto of een bijdrage voor een koophuis. Het handigst is om voor elk doel een vast bedrag vrij te stellen, zodat je weet wat je ergens aan te besteden hebt (of juist niet).

Financiële stress

Financiële stress kan daarnaast voor averechts gedrag zorgen, volgens Van Dijk: ‘De psychologische staat van stress zorgt ervoor dat mensen nog meer op het hier en nu gericht zijn. Het belangrijkst is dan dat de kinderen vanavond te eten hebben of dat de ergste stress verlicht wordt en men zich op dat moment weer goed kan voelen. Dit kan tot tunnelvisie leiden en tot beslissingen die de situatie op langere termijn niet ten goede komen en uiteindelijk voor nog meer financiële stress zorgen. Bijvoorbeeld geld uitgeven aan diensten of producten die de gedachten even wegbrengen van de zorgen, maar waar eigenlijk geen budget voor is. ’

De manier waarop we in elkaar zitten betekent dan weer niet dat de mens helemaal niet in staat is om financieel verstandige beslissingen te maken. Volgens Van Dijk dienen mensen de juiste vaardigheden eigen te maken om goed met geld om te gaan, maar allereerst moeten ze gemotiveerd zijn. Ook Litjens beheert haar budget vakkundig – op haar laptop staan meerdere Excel-bestanden die ze geroutineerd bijhoudt – maar toch zegt zij dat motivatie de belangrijkste motor achter haar goede budgettering is.

‘Reizen is voor mij zo belangrijk, dat ik heel gemotiveerd ben om andere dingen hiervoor af te zeggen’, zegt ze. ‘Als vrienden mij mee uit vragen en ik heb niet veel om uit te geven, bewaar ik het geld liever voor een reis. Want ik weet dat ik voor die tien euro in bijvoorbeeld Azië meerdere dagen lekker kan eten. Ik denk dat het belangrijk is om je prioriteiten op een rij te hebben. Als je dat niet duidelijk hebt voor jezelf, kan je ook je geld niet goed budgetteren en zal je sneller een impulsieve keuze maken.’

Stimuleren van verstandige keuzes

Hoogleraar van Dijk: ‘Het maken van goede financiële beslissingen moet ook gestimuleerd worden vanuit bijvoorbeeld de overheid. Vaak is de informatie nu nog veel te ingewikkeld. Zoals toeslagformulieren die allemaal apart van elkaar dienen te worden aangevraagd en ingevuld en waarvan de taal onnodig moeilijk is. Onze samenleving is eigenlijk veel sneller ontwikkeld dan wijzelf dat psychologisch zijn. Ons lichaam is gericht op overleven in het nu, terwijl de maatschappij vraagt om plannen en langetermijndenken.’

‘In de reclamewereld worden de psychologische zwaktepunten van de mens uitgebuit’, weet budgethoogleraar van Dijk, ‘maar op diezelfde karakteristieken kan ook positief worden ingespeeld. Een goed voorbeeld is hoe de DUO het heeft gedaan. Voorheen was de standaardoptie als iemand een studielening ging aanvragen om maximaal geld te lenen. Nu is het aangepast en dient de student zelf bewust te kiezen voor maximaal lenen als hij of zij dat wil. Dit heeft geleid tot een aanzienlijk kleiner aantal studenten dat de maximale som geld leent.’

Budgetteren

Op de website van het NIBUD, www.nibud.nl, staan tips en informatie over budgetteren. Ook handig zijn financiële applicaties, zoals de mobiele app van je bank waarin je veel kan laten automatiseren, AFAS Personal, MoneyPro of de volledige persoonlijke budgeteerhulp You Need a Budget (YNAB). Let op: in Nederland kunnen bankrekeningen niet direct gekoppeld worden aan andere apps, dus je zult wel veel handmatig moeten invoeren. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.