Waarom veel overwerken ongezond is

Per week werken we drie uur méér dan in ons contract staat. Overwerken hoort er een beetje bij, is vaak de gedachte. Maar bijna de helft van de Nederlandse werknemers vindt dat overwerk hun leven negatief beïnvloedt, zo blijkt uit onderzoek van Kantar Public, in opdracht van Zilveren Kruis. Waarom is overwerk zo’n ingeburgerd fenomeen? En hoe schadelijk is het voor onze gezondheid?

De klok is rond: overwerken is normaal geworden. Beeld Ivo van der Bent

Uit een grote internationale studie, gepubliceerd in The Lancet, blijkt dat er een duidelijk verband is tussen extreem overwerk en de kans op een beroerte en hart- en vaatziekten. Vermoedelijke verklaringen zijn dat mensen die vaak overwerken meer stress hebben, slechter eten, minder bewegen en minder aan sport doen. Lange werkweken gaan bovendien gepaard met kortere nachten, en we weten allemaal dat te weinig nachtrust  funest is voor de gezondheid.

Genoeg reden voor de onderzoekers om te concluderen: werkweken van 55 uur of meer zijn niet gezond. Maar wat is dan wel gezond? Australische onderzoekers, die 10 duizend werknemers enquêteerden, vonden dat de mentale gezondheid verslechterde als de werkweek boven de 38 uur kwam (bij vrouwen) of 43 uur (bij mannen). Vaak wordt de grens van een ‘gezonde’ werkweek nu vaak ten onrechte rond de 48 uur gelegd. Die norm is gebaseerd op 'ouderwetse' rolpatronen waarbij de man kostwinner is en thuis volop kan herstellen in zijn luie stoel met de krant - omdat het huishouden en de kinderen worden verzorgd door zijn vrouw.

En hoe zit het met het effect van overwerk op de mentale gezondheid? 'Als het vrijwillig is, als het betaald wordt en beperkt blijft tot pakweg vier uur per week, kan het geen kwaad. Integendeel, onder die omstandigheden gaan overwerk en werkplezier juist hand in hand', zegt arbeidspsychologe Debby Beckers van de Radboud Universiteit, die in 2008 promoveerde op haar onderzoek naar overwerk. Beckers zag wel mentale problemen - zoals de kans op een burnout - ontstaan als het overwerk niet vrijwillig was, niet betaald werd en er te weinig hersteltijd overbleef.

Onbetaald overwerken: mag dat eigenlijk wel?

Maar liefst de helft van het overwerk is onbetaald, blijkt uit TNO-cijfers, iets wat vooral hoogopgeleiden treft. Overwerken in bijvoorbeeld de bouw en de schoonmaak is vaak helder vastgelegd in cao's. Vanuit gezondheidsoogpunt was het van oudsher ook logisch om laagopgeleiden beter te beschermen tegen overuren dan hoogopgeleiden omdat de eersten doorgaans het fysiek zwaarste werk doen.

Juridisch gezien is overwerken een grijs gebied. 'Er moet een duidelijke vraag en verplichting zijn tot overwerk om uitbetaald te krijgen voor overuren’, zegt Mijke Houwerzijl, hoogleraar arbeidsrecht aan de universiteit van Tilburg. ‘Als ik 's avonds doorwerk, doe ik dat omdat ik dat zelf handig vind, niet omdat ik daartoe een uitdrukkelijk verzoek heb gekregen van mijn werkgever.' En dus kwalificeert het contractueel niet als overwerk waarvoor de werkgever moet uitbetalen. Deze lerares stapte naar de rechter om haar overuren alsnog uitbetaald te krijgen. De rechter gaf haar ongelijk. Reden: er was geen specifieke opdracht tot het verrichten van overwerk gegeven. 

Tijd voor minder prikkels

Waarom is al dat overwerken eigenlijk nodig? We zijn gaan overwerken omdat we door de overdaad aan oppervlakkige concentratie geen tijd voor ons echte werk hebben gedurende een werkdag, stelt de Amerikaanse wiskundige Cal Newport en schrijver van het boek Diep werk. Grote stoorzenders zijn e-mail en telefoon. Newport noemt het de grote contradictie in onze werkeconomie: technologische trends die ons werk uit handen zouden moeten nemen, hebben voor meer afleiding gezorgd. Weg dus met conference calls, communicatieprogramma's binnen bedrijven, of het cc'en van mails. Al die zaken werken juist contraproductief.

Ambtenaren op het ministerie van van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Beeld Freek van den Bergh

Hoe het nieuwe werken leidt tot grenzeloos werken

Natuurlijk is het fijn dat je als werknemer niet meer elke dag van 9 tot 5 verplicht aanwezig hoeft te zijn op kantoor. Dit nieuwe werken draagt voor veel werknemers bij aan een betere balans tussen werk en privé, blijkt uit onderzoeken. Er is echter ook een keerzijde. Werkgevers rekenen niet meer in 'kloktijd' maar in 'taaktijd': ze toetsen niet of hun personeel wel lang genoeg werkt, maar of ze hun taken op tijd afhebben en goed uitvoeren. In de praktijk leidt het echter vaak tot langere werkdagen dan in het contract is afgesproken. Oftewel: in het tijdperk van 'het nieuwe werken' zijn werktijden grenzeloos geworden.

Lees ook: Zelf je werktijden bepalen en afgerekend worden op output in plaats van fysieke aanwezigheid. Leuk in theorie, maar werkt het in de praktijk? 

De cultivering van overwerken

Op plekken als de Amsterdamse Zuidas is prestige meetbaar in salaris, maar zeker ook in overuren. De besten maken de langste weken en verdienen daarom het meest. Gek eigenlijk, zo schreef The New Yorker al in 2014, dat overwerk zo gecultiveerd wordt in bepaalde sectoren. We weten immers al een poos dat tijd niet het middel is om productiviteit te meten, maar de kwaliteit van het werk zelf. Van overwerk word je niet alleen moe, die extra uren hebben ook invloed op je instelling. Als je tien uur de tijd hebt om iets te doen, dan doe je er tien uur over.

Lees ook: Niet alle advocatenkantoren doen mee aan het verheerlijken van overwerk. 'Het is bij ons niet cool om 's avonds als laatste het licht uit te doen.'

Beeld Claudie de Cleen

Dood door overwerk

Een werkweek van 38 uur? Om vijf uur de laptop dichtklappen en op naar huis? De meeste Japanners zullen zich daar weinig bij voor kunnen stellen. Ze behoren tot de hardste werkers ter wereld: werkdagen van 12 uur zijn heel normaal en gemiddeld nemen werknemers er slechts de helft van hun vakantiedagen op.

Karoshi, ofwel 'dood door overwerk', is een gangbaar verschijnsel in Japan. Zo erkende de Japanse overheid dat in 2015 96 gevallen van hartfalen en 93 zelfmoord(pogingen) waren veroorzaakt door overmatig overwerk. Uit onderzoek blijkt dat ruim 20 procent van de Japanse bedrijven hun werknemers meer dan 80 uur per maand laat overwerken. En dus heeft de overheid bedacht dat elke laatste vrijdag van de maand, op Premium Friday, ministeries en bedrijven in Tokio hun werknemers moeten aanmoedigen om klokslag 15 uur uit te loggen.

Vooruit, nog  een voorbeeld uit het buitenland. Sinds 1 januari 2017 worden Franse werknemers  beschermd door de wet. Ze hebben le droit à la déconnexion, 'het recht om niet verbonden te zijn'. Buiten kantoortijd mogen ze hun telefoon uitzetten en hoeven ze niet meer te reageren op mails van chefs, collega's of klanten. Zo kunnen ze echt uitrusten en wordt het risico op een burn-out verkleind. Met de wet heeft Frankrijk een wereldprimeur, maar het is zeer de vraag in hoeverre dit recht op onbereikbaarheid zal worden geëerbiedigd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.