Waarom storten we ons weer in de massa bij Sail?

Voor nogal wat bezoekers was Sail Amsterdam vijf jaar geleden een claustrofobische, beangstigende ervaring. Toch gaan ze deze week weer naar het zeilbotenfeest. Wat is toch de aantrekkingskracht van een massaevenement?

Gedrang op de kades tijdens Sail 2010. Beeld ANP

Bierfietsen, bachelorparty's, kroegentochten - vertier kan soms een wat treurige aanblik bieden. Dat geldt zeker ook voor een massaevenement als Sail Amsterdam, dat vanaf woensdag zijn negende editie beleeft.

Tijdens de vorige Sail, in 2010, deden bezoekers in de Volkskrant verslag van de gruwelen waaraan zij zich hadden blootgesteld. Het begon al in IJmuiden, waar een duwbak - de voorgeschreven vaarrichting negerend - op het overvolle Noordzeekanaal een rubberboot met meerdere inzittenden overvoer. Op de kades in Amsterdam dromden bewegingloze massa's samen. 'We schoven geen meter op, maar wel werd de druk groter en groter', schreef iemand die deel had uitgemaakt van zo'n massa. 'Na een half uur opeengepakt staan werd het link. Achter ons werd steeds harder geduwd. (...) Maar er was geen beweging in de massa te krijgen en we kregen het steeds benauwder. Zo probeerden we ruimte te maken om een kind tussen de opeengepakte lijven omhoog te sjorren. Mensen schreeuwden en vloekten, zeker als er weer eens iemand - tevergeefs - probeerde om zich er met alle geweld doorheen te wringen. (...) We gilden dat we platgedrukt werden.'

De maiden voyage

De eerste Sail werd gehouden in augustus 1975 ter ere van de viering van het 700-jarig bestaan van de stad Amsterdam. Zeezeilschepen uit de hele wereld werden voor 'Sail Amsterdam 700' uitgenodigd. Al bij de eerste editie vormden deze 'tall ships' de kern van het nautische spektakel. De Russische viermaster Kruzensjtern (uit 1926) en de gaffelschoener Eendracht (1974) waren er toen ook bij, al ging het bij dit Nederlandse opleidingsschip om een voorganger onder dezelfde naam. In 1990 werd die vervangen door een driemastschoener. De eerste Sail trok 700 duizend bezoekers, in 2010 waren dat er 1,5 miljoen.

Alle gruwelen ten spijt

Ter hoogte van de Jan Schaeferbrug over het IJ stonden opvarenden van de pleziervaartuigjes doodsangsten uit te midden van partyships, sleepboten, vissersschepen, clippers, tjalken en schoeners. 'Op dit kleine stukje IJ heb ik volwassen kerels zien janken, moeders om hulp horen roepen en kinderen in hun broek zien plassen', schreef een deelgenoot van dit maritiem spektakel naderhand. Zijn sloep kwam voor de boeg van een schoener terecht waarvan het anker 'onze vrouwelijke gast dreigde te onthoofden. Mijn vriendin zag het gevaar net op tijd en ze gooide haar hard voorover met het hoofd tegen het stuur'. Een jonge opvarende werd getroffen door 'een boei ter grootte van een skippybal'. 'Hij ging even knock-out. Zijn vader zat verstijfd voorin en durfde niet meer te bewegen.'

'Sail is voorbij, de sloep 10 centimeter smaller', besloot de schipper zijn verslag van een dagje op het water. Je zou verwachten dat hierop de verzekering van de auteur zou volgen dat hij Sail de rest van zijn leven zou mijden, maar nee: 'Ik had het voor geen goud willen missen. Over vijf jaar ben ik er gewoon weer bij.' De raadselachtigheid van deze wending wordt vergroot door het ontbreken van elke toelichting. Alsof het geen betoog behoeft dat je als eigenaar van een sloepje bij Sail wilt zijn - alle gruwelen ten spijt.

Intocht Sail 2010. Beeld EPA

De macht van het getal

'Erbij zijn.' Daar gaat iets dwingends van uit. Het enige alternatief is 'er níét bij zijn'. En dat is kennelijk niet de gevolgtrekking die bovenstaande briefschrijver aan de horror op het IJ wil verbinden. Want grote mensenmassa's spreken tot de verbeelding. Van de onafzienbare menigte gaat overtuigingskracht uit. Ze illustreert de macht van het getal. Hoe groter de menigte, hoe groter haar aanspraak op het gelijk. Al die honderdduizenden op en rondom het IJ kunnen toch geen ongelijk hebben?

De grote mensenmassa kan de scepticus weerloos maken. 'Je bent betrokken, of je wilt of niet', zei een van de talrijke Fransen die meeliepen tijdens de Mars van de Republiek na de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo in januari. Voor de betrokkene was het op een zeker moment geen optie meer om er niet aan deel te nemen - wat ook samenhing met het feit dat de aanhankelijkheidsbetuiging aan vrijheid universeel was, maar daardoor ook wat vrijblijvend. Wie opgaat in de massa, wordt deelgenoot van iets groters. De schrijver Elias Canetti (1905-1994) beschreef in zijn studie Masse und Macht hoe de eenling als onderdeel van de meute zijn aanrakingsangst verliest en, tegen de lichamen van omstanders aangedrukt, beseft dat hij zich tussen gelijken en gelijkgestemden bevindt. Een verzameling eenlingen is een massa geworden.

Feestmassa

Canetti onderscheidde massa's met verschillende kenmerken. Het publiek dat op Sail Amsterdam afkomt, zou hij ongetwijfeld als feestmassa hebben omschreven. Als een samenscholing van mensen die een aangename ervaring met elkaar willen delen - en die, blijkens de verslagen van Sail 2010, heel ver willen gaan om het aangename te zien in ervaringen die welbeschouwd helemaal niet aangenaam zijn. Een feestmassa omhelst het massa-zijn. Mensen die de aanraking door anderen op de Kalverstraat als onplezierig zouden hebben ervaren, hebben daar geen problemen mee als ze deel uitmaken van een feestmassa. Ze raken met elkaar aan de praat en nemen, onbewust, elkaars gedrag over.

'Ooit was ik op muziekfestival Lowlands toen ik om me heen overal 'Theo' hoorde roepen', schreef tekstschrijver Esther Smid op haar site. 'Theo's vrienden waren hem kwijtgeraakt en andere festivalgangers namen het geroep over. Binnen no time riepen tienduizenden festivalgangers eindeloos: 'Thééoo!' Tot diep in de nacht schalde Theo over het festivalterrein en de campings. Ik vond het erg grappig en voelde me onderdeel van een groep mensen die drie dagen lang feestvierde en lol maakte met elkaar.'

Sail 2010. Beeld anp

Vluchtmassa

Maar het karakter van een massa kan snel en drastisch veranderen. Daarvan waren we getuige op 4 mei 2010, toen door toedoen van de Damschreeuwer een vreedzame massa van gelijkgestemden transformeerde in wat Canetti een 'vluchtmassa' noemde, ofwel: een massa die zichzelf van het ene op het andere moment ontbond - met alle risico's van dien. Andere massatypen die Canetti onderscheidde, waren onder andere de 'hetzemassa' (de ontembare meute die door haat wordt gedreven), de 'verbodsmassa', die in opstand komt tegen regels en gezagdragers, en de 'omkeringsmassa', die de bestaande orde omver wil werpen. Al deze massa's hebben met elkaar gemeen dat ze een gevoel van ontlading bij de deelgenoten teweeg kunnen brengen.

Met het in ons deel van de wereld bewierookte individualisme hoeft aansluiting bij een massa niet op dodelijk gespannen voet te staan. Bij ons heeft de massa doorgaans een vluchtig karakter. Na een tijdje lost ze weer op en gaat iedereen die er deel van heeft uitgemaakt weer met zijn eigen beslommeringen naar zijn eigen huis. Deel uitmaken van een massa heet een keuze te zijn, die in volle vrijheid kan worden gemaakt.

Historische schepen over het IJ in Amsterdam. Beeld anp

Organisch geheel

Volgens denkers en schrijvers voor wie de mensenmassa vooral iets negatiefs vertegenwoordigt, is op die vrijheid echter wel wat af te dingen. De massa heeft nu eenmaal de neiging zichzelf te vermenigvuldigen en individuen van hun onafhankelijkheid te beroven. En dat proces zou zich vooral voltrekken in de stad, een monster dat mensen verslindt, aldus Jean-Jacques Rousseau.

In The man of the Crowd beschreef Edgar Allen Poe de massa die de stad bevolkt als een organisch geheel. Niet de individuen onderscheiden zich van elkaar, maar de verschillende beroepsgroepen (met kleding en gedrag). 'Op het ogenblik dat zij tot een massa behoren, zijn ontwikkelden en geleerden in gelijke mate tot waarnemen onbekwaam', schreef Gustave le Bon in 1895. Volgens José Ortega y Gasset gaat van het metropool een nivellerende, afstompende invloed uit op zijn bewoners. Hij beschreef dit proces in La rebelión de las masas, dat in Nederland onder de veel dreigender titel De opstand der horden verscheen. Erich Fromm meende dat de massa uitdrukking geeft aan angst voor de vrijheid (de titel van zijn in 1941 verschenen boek). De Amerikaanse psycholoog Solomon Asch verleidde een aantal proefpersonen onder groepsdruk tot de uitspraak dat lijnen van (duidelijk) ongelijke lengte wel degelijk even lang waren.

Verheffende invloed

Waarom kan de rechtgeaarde individualist zich niettemin behaaglijk voelen binnen een grote mensenmassa, vroeg ook Esther Smid zich af. Zij wees op de aard van de mens als groepsdier. Anderen die over deze ogenschijnlijke ongerijmdheid hebben nagedacht, brengen een onderscheid aan tussen goede massa's en slechte massa's, of tussen lichte en zware gemeenschappen. 'We maken genoeg individuele keuzes, ook al zijn die voorspelbaar of leiden ze tot collectieve uitkomsten', schreven Jan Willem Duyvendak en Menno Hurenkamp in de bundel Kiezen voor de kudde. 'Maar (...) groepen zijn nog altijd sturend voor het (keuze)gedrag van mensen en mensen willen nog altijd graag bij groepen horen.'

Van een massa als vluchtig en vrijwillig verband kan wel degelijk een verheffende invloed uitgaan. Wie ooit deelnam aan een grote betoging, herinnert zich dat zijn verdere leven. Wie ooit aanwezig was bij een 'iconische manifestatie' heeft midden in de geschiedenis gestaan en zoiets streelt de ijdelheid. Hij was geen toeschouwer van de tijd waarin hij leefde, maar deelnemer. Wie aanwezig was bij een grote rede is deelgenoot van de glorie van de redenaar - zeker als die inmiddels overleden is. Martin Luther King heeft vele redevoeringen gehouden, maar alleen I have a dream is algemeen bekend. Van de in 2007 overleden vakbondsman Herman Bode herinneren we ons slechts zijn woorden: 'Willen we naar de Dam? Dan gáán we naar de Dam!'

Misleidende opkomst

Van de Mars op Washington in 1963, en de rede die Martin Luther King bij die gelegenheid hield, ging een niet te negeren appèl uit op de machthebbers om de gelijkberechtiging van zwarte Amerikanen te voltooien. Volgens de organisatoren van de antikernwapendemonstraties in Nederland, begin jaren tachtig, liet de grote opkomst de regering geen ruimte meer om over te gaan tot de plaatsing van kruisraketten. De Roemeense dictator Nicolae Ceaucescu pakte in december 1989 schielijk zijn biezen toen de menigte die werd geacht hem toe te juichen zich plotseling tegen hem keerde.

Soms is de grote opkomst bij een betoging misleidend. Zo gaf de moord op Walther Rathenau, de Duitse (Joodse) minister van Buitenlandse Zaken, in 1922 aanleiding tot een van de grootste demonstraties in de Duitse geschiedenis. Ze zou echter de laatste massale steunbetuiging voor de Weimar Republiek blijken te zijn. Op cruciale momenten in de wereldgeschiedenis, zoals tijdens de Franse en Russische Revoluties, kan de omvang van de massa echter bepalend zijn voor het verloop der gebeurtenissen. Omgekeerd markeren betogingen waarvan de opkomst (bitter) tegenvalt of waar de lucht geleidelijk uitloopt de mislukking van een ideële onderneming.

Bezoekers op de kade in de haven van IJmuiden tijdens PreSail IJmond, een evenement in aanloop naar Sail Amsterdam 2015. Beeld anp

Nooit duurzaam

Maar de vastberadenheid van een protestmassa of de opgewektheid van een feestmassa is nooit duurzaam. Dat beseften de deelnemers aan de Mars van de Republiek toen ze na afloop bleven rondhangen op de Place de la Nation om zich nog even aan de uitzonderlijke eensgezindheid van die dag te laven. Dat beseffen ook de toeschouwers van Sail Amsterdam als ze straks door zwerfvuil naar de uitgang van het feestterrein waden: morgen is weer een dag als alle andere. Maar over vijf jaar zijn ze weer van de partij, dat staat op voorhand vast.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden