de gidsBeter/leven

Waarom je strikken en fietsen niet snel verleert

Antwoord op lezersvragen over gezondheid, voeding, leefstijl en psyche. Deze week: waarom je strikken en fietsen niet verleert.

Beeld Daantje Bons

Wie eenmaal heeft leren fietsen, en dat vervolgens jaren niet meer doet, trapt daarna probleemloos de wielen weer rond. Hetzelfde geldt voor piano spelen, veters strikken, fluiten, traplopen, autorijden, skiën: je verleert het nooit meer. Hoe kan het dat we al die vaardigheden en bewegingen zo makkelijk weer oppakken?

Ons brein heeft een aparte opslagplaats voor 'hoe je dingen doet', vertelt Albert Postma, hoogleraar klinische neuropsychologie aan de Universiteit Utrecht: het procedureel geheugen. Daarbij zijn speciale hersencircuits betrokken. Het kind dat leert fietsen, of de 18-jarige die leert autorijden, doet dat met volle aandacht, in kleine stapjes, door fouten te maken en steeds maar te herhalen.

Dat blijkt de sleutel tot levenslange opslag. Zenuwcellen, de informatieverwerkers in de hersenen, vormen verbindingen met andere zenuwcellen en die connecties worden almaar sterker naarmate handelingen vaker worden uitgevoerd. Door eindeloos herhalen en van je fiets vallen wordt het karrenspoor langzaamaan een autosnelweg, een ijzersterk geheugenspoor dat nooit meer wordt uitgewist.

Wat meehelpt, zegt Postma, is dat bij al die handelingen ook nog een soort structuur wordt aangereikt: 'Je voelt een autostuur of je zet de benen op de trappers en dat geeft je meteen het idee wat de bedoeling is.'

De meeste motorische vaardigheden leren we bovendien op jonge leeftijd en dat draagt bij aan de kracht van het geheugenspoor, zegt Erik Scherder, hoogleraar klinische neuropsychologie aan de VU.

Jonge hersenen zijn plastisch, er vormen zich volop verbindingen. Dat verklaart waarom kinderen die op jonge leeftijd leren skiën het vaak beter doen dan hun ouders die op latere leeftijd nog in een klasje gaan. Alsof de autobaan beter is geasfalteerd waardoor de bewegingen makkelijker verlopen.

Voor namen, telefoonnummers en de aanstaande afspraak bij de tandarts gebruiken we een heel ander deel van het geheugen, legt Postma uit, waarvoor de geheugensporen anders tot stand komen. Want de hoeveelheid oefening is een stuk kleiner en er zijn veel mogelijke stoorzenders. 'Er is bijvoorbeeld geen natuurlijke koppeling tussen mijn gezicht en mijn naam, ik kan net zo goed Piet heten. Daardoor kun je mijn naam na verloop van tijd best vergeten. Terwijl een fietsstuur, of een paar veters je altijd richting dezelfde beweging loodsen.'

Het procedureel geheugen heeft een opmerkelijke eigenschap: alles wat erin is opgeslagen valt niet onder woorden te brengen. Het is kennis die je niet kunt overdragen, zegt Postma. 'Als ik mijn studenten vraag: wat doe je nou als je met autorijden van de eerste naar de tweede versnelling schakelt, dan zie ik ze de handeling maken maar ze kunnen het niet goed beschrijven.'

Het geheugen voor fietsen, fluiten en traplopen werkt buiten ons bewustzijn om, het is een automatische piloot die maakt dat we er makkelijk wat anders naast kunnen doen: fietsen en mobiel bellen bijvoorbeeld, veters strikken en tv kijken.

Bij dementerende ouderen blijft het procedureel geheugen nog lang functioneren: zet ze achter een piano en ze spelen het stuk dat ze als kind hebben geleerd. Dat komt doordat de routines van het lichaam zijn opgeslagen in een deel van de hersenen dat minder gevoelig is voor verval, zegt Scherder. Patiënten met Alzheimer blijven ook tot in een ver stadium glimlachen, merkt hij op: een vorm van fijne motoriek die ze als baby al hebben geleerd en die ze onbewust blijven benutten.

Toch kan ook het procedureel geheugen in de war worden geschopt, zegt Postma. 'Huur maar eens een auto in Engeland, waar het stuur en de versnellingsbak aan de andere kant zitten. Dan moet je opeens heel erg nadenken over wat je doet. Daardoor gaat alles een stuk trager.'

Heeft u ook een vraag voor deze rubriek? Mail naar beterleven@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden