Waar draait het nou écht om tijdens de feestdagen?

Beeld Beeld Luis Mendo

Gezellig samenzijn. Terugblikken op het jaar. Alvast goede voornemens maken. We hebben hoge verwachtingen van de feestdagen. Waar draait het nou écht om? We vroegen het aan vier filosofen.

Filosoof en denker des vaderlands Daan Roovers: ‘Een beetje tijd verspillen is fijn’

‘De Oostenrijkse filosoof Ludwig Wittgenstein worstelde ook met de banale werkelijkheid van het kerstfeest. Hij schreef in 1929 in een brief aan zijn zus dat hij zich zorgen maakte over de feestdagen, omdat er altijd gedonder was in hun grote familie. We zijn niet geschikt voor spelletjes, schreef hij. Zijn familie was goed in discussiëren, maar daarvoor is Kerstmis juist niet geschikt. Hij constateerde ook: gezelligheid is op zichzelf geen bezigheid. Dus vond hij dat ze een activiteit moesten bedenken om samen te doen.

‘Daar zit iets in. Je kent je eigen familie goed en weet dus op voorhand dat het niets wordt als jullie elkaar gaan aankijken bij het kerstdiner, of dat iedereen dan op zijn telefoon zit. Bij ons is het al afwijkend dat we met z’n allen thuis zijn. Ik wil deze kerstdagen met de kinderen in pyjama op de bank Lord of the Rings kijken. Een beetje tijd verspillen is fijn.

‘De feestdagen zijn in grote lijnen altijd hetzelfde en dat is ook de kracht ervan. Want dat maakt het zo’n geschikt moment om terug te blikken. Je staat stil bij het feit dat een familielid er niet meer bij is, of dat een gezinslid naar de middelbare school is gegaan. De gelijkmatigheid van onze tradities maakt dat de verschillen zo opvallen. Het is alsof je ieder jaar op hetzelfde moment de temperatuur van het water meet. Hoe zaten we er vorige jaar bij? Het is waardevol om dat met z’n allen te doen, als samenleving. Je kunt als familie ook je privéherdenkingen hebben, op iemands sterfdag bijvoorbeeld, maar daar trekt de rest van de wereld zich niets van aan. Het mooie aan Kerstmis is dat onze hele cultuur stilstaat. De winkels zijn dicht, je kunt nergens heen, al zou je willen.’

Déél het ongeluk met uw geliefden

Wie het gevoel heeft dat de feestdagen hysterisch gezellig en leuk moeten zijn op alle uren van de dag, doet er verstandig aan het interview met de Vlaamse psychiater Dirk De Wachter te lezen. Hij schreef het boek De kunst van het ongelukkig zijn en zegt: ‘U slecht voelen behoort tot de gewonigheid van het leven, niet altijd en overal, maar af en toe is het heel normaal. Verdriet is geen psychiatrische afwijking. Ik zeg: déél het ongeluk met uw geliefden. Dat is niet negatief, het is verbindend. Het is een pleidooi voor de liefde, die ontstaat in de barst van de leukigheidscultuur.’ 

En: ‘We moeten elkaar vastpakken. Natuurlijk moet het respectvol en niet dwingend gebeuren, maar alstublieft, pak elkaar vast. Dat is zo’n menselijke behoefte en zoveel beter dan ieder in ons eigen huis met een diepvriesmaaltijd achter Facebook zitten. Alles goed? Oké, dank u. Smiley.’

Praktisch filosoof en docent bij The School of Life, Reine Rek: ‘Accepteer dat je niet alles in de hand hebt’

‘Tijdens de feestdagen luidt het credo: je gaat genieten. Tegelijkertijd is die tijd een bron van teleurstelling en stress. Wat kan helpen is een uitspraak van de stoïcijnse filosoof Epictetus: ‘Geef me de moed te accepteren wat niet in mijn vermogen ligt, de kracht om alles te doen wat in mijn vermogen ligt en de wijsheid tussen die twee onderscheid te maken.’

‘Allereerst: probeer te achterhalen wat genieten voor jou is. Is dat een vorm van tevredenheid? Geniet jij vooral met je zintuigen of van het samenzijn met familie? Beleef jij plezier wanneer je een activiteit onderneemt of juist wanneer er niets hoeft? Je hebt veel verschillende smaakjes.

‘Wanneer je weet wat jij belangrijk vindt, dan kun je je daarop focussen en de rest loslaten. We zijn geneigd om over alles controle te willen uitoefenen, zeker tijdens de feestdagen, omdat we onze eigenwaarde afmeten aan onze prestaties. Maar je tijd is beperkt en je talenten ook. Als jij geen plezier haalt uit het geven en krijgen van cadeaus, doe daar dan niet al te veel je best op. Vind jij koken niet leuk, haal dan alsjeblieft iets bij de traiteur of vraag iemand in de familie die dat wel leuk vindt. Weten wat voor jou belangrijk is, geeft rust.

‘Ga je aan tafel voor het kerstdiner, doe dat dan in de geest van de tantrische filosofie: geniet met je hele lijf. Wie ooit een mindfulnesscursus heeft gedaan, weet dat je in de eerste les een rozijn krijgt die je goed en langzaam moet proeven. Daar zit iets heel moraliserends in, alsof alleen langzaam genieten goed is. Daar word ik rebels van. Ik pleit voor slowmotion schransen. Voel je niet schuldig door je christelijke achtergrond of door duurzaamheidsidealen, maar omarm je lust. Je gaat toch eten, dus doe het dan full monty. Beweeg, zeg hardop ‘mmmm’. Relatietherapeut Esther Perel zei ooit dat er drie dingen nodig zijn voor goede seks: ademen, beweging en geluid. Dat geldt ook voor eten.’

Op het Instagram-account van AnderZorg geeft Reine Rek een gratis cursus over genieten tijdens de feestdagen. 

Filosoof Coen Simon: ‘De feestdagen geven ons bewustzijn van tijd’

‘De feestdagen dwingen bijna tot reflectie. Het is een donkere periode, buiten is het koud en er is niet veel te beleven. Dan ben je algauw meer op jezelf aangewezen. Een interessant inzicht over de feestdagen komt van de Duitse filosoof Hans-Georg Gadamer. We zijn geneigd te denken dat we een kalender volgen en dat daar feestdagen opstaan. Maar we moeten het omdraaien, zegt hij: we hebben een kalender omdat er feesten zijn. Feesten zijn dus niet iets wat we er een beetje bij doen, het decor wat het leven leuker maakt, zoals een schilderijtje in huis. Het is fundamenteler.

‘De herhaling die bij Kerstmis hoort, zorgt ervoor dat we een blik op de tijd krijgen die we anders niet krijgen. Juist de dodelijke herhaling van dezelfde elementen – de boom die wordt opgetuigd en het gedoe wie wat maakt voor het diner – daarin zit de zeef van de tijd. Daar gaan we weer, met dezelfde tafelschikking, hetzelfde tafellinnen, je proeft hetzelfde gerecht. Hierin zit de zuivere herinnering van al die jaren ervoor. Herhaling is niet saai, maar maakt de tijd. En verdiept die ook. Zeker als je zelf kinderen krijgt en die momenten door hun ogen opnieuw beleeft.

‘Je krijgt een scherpere blik op wie je bent, op wat je doet. Want natuurlijk is niet elke Kerst precies hetzelfde, jij bent immers veranderd. Op individueel niveau, maar ook als maatschappij. Een cultuur, zo zei Johan Huizinga, is het succesvol spelen dat je een cultuur bent. En dat doen we met Kerstmis.’

Wees mild

Voor zijn overlijden vertelde filosoof René Gude over zijn tien levenslessen in een interview met de Volkskrant. ‘Wie denkt dat hij alles volledig verkeerd heeft aangepakt, laadt zichzelf op met de ambitie om het allemaal héél anders te gaan doen. En dat is zwaar. Misschien lukt het, maar het is zwaar. Je kunt misschien beter een beetje instemmender kijken naar wat er is geweest. Dan wordt het leven draaglijker.’

‘Al dat gekibbel en al die zorgen, dat is je leven. Door min of meer door te gaan met wat je altijd gedaan hebt, stem je in met wat je gedaan hebt. En je hoeft niet eerst dood te gaan om daar achter te komen. Les tien en slot: neem steeds de tijd om terug te kijken naar wat je hebt gedaan, en doe dat met een zekere mildheid.’

Filosoof Sabine Wassenberg, auteur van het boek Kinderlogica: filosoferen op een multiculturele school: ‘Kijk naar de kerstboom en laat de verwondering toe’

‘Overal ter wereld worden lichtfeesten gevierd. Divali, Chanouka, Kerst, Santa Lucia of de zonnewende. Licht is iets om te celebreren. We kunnen ons met Kerst richten op de geboorte van Jezus, het eeuwige Licht. Dit soort licht staat voor een overwinning van het Goede op het Kwade. Dat is ethiek. En psychologie. Want voor ieder mens, ook diegenen die niet in Jezus geloven, bestaat de strijd om liefde boven angst te stellen. Want wanneer ben je een goed mens? Dat speelt bij elke keuze die je maakt: stiekem voordringen bij de kassa of niet? Naar welke gedachten luister je?

‘In de oude Germaanse religie werd jaarlijks vanaf de midwinterzonnewende, 21 of 22 december, gevierd dat de dag weer langer werd en de nacht korter. De jaarlijkse terugkeer van het licht. Een grote opluchting natuurlijk, in tijden zonder elektriciteit, dat de lente er weer aan kwam. Reden om te danken en te vieren. Het licht belandde via heidense feestrituelen in onze dennenboom.

‘De lichtjes in onze boom kunnen we vanzelfsprekend vinden. We staan niet langer dicht bij de natuur, want die lijken we te hebben overwonnen met technologie. Ook al hebben we nu altijd licht, toch is het goed om dankbaar te zijn. En verwondering te voelen. Het is hartstikke bijzonder dat er ooit een eerste lichtje is gaan schijnen in de vorm van bliksem, vuurbol of zon. Anders hadden we nooit bestaan. Hetzelfde gevoel van verwondering kan je bekruipen als je naar de sterrenhemel kijkt. Als ik deze winter een kerstboom zie, zal ik mezelf eraan herinneren in wat voor wonderbaarlijk universum we leven, en verwondering voelen dat we überhaupt leven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden