Reizen Lahore

Voor de moderne wereldstad ga je naar Lahore, niet naar Londen of New York

Pakistan staat misschien niet hoog op uw vakantiewensenlijstje, maar als u gaat dan moet u beslist Lahore zien, de eeuwenoude, cultuurrijke megastad van de kosmopolitische auteur Mohsin Hamid.

Lahore Canal, een irrigatiekanaal waar Hamid vroeger bij speelde. Foto Haroon Ali

Mohsin Hamid stelt zich graag een wereld voor waar overal magische deuren zijn, die gelukszoekers rechtstreeks naar steden als Londen, San Francisco en Amsterdam transporteren, zonder tussenkomst van douaniers of grenswachten. Het gedachte-experiment staat centraal in zijn laatste roman, Exit West, die vorig jaar vijf sterren kreeg in de Volkskrant. Het vat ook het wereldbeeld samen van de Pakistaanse auteur. Hamid gelooft namelijk heilig in ‘radicale gelijkheid’, het idee dat iedereen evenveel recht heeft op kansen en vooruitgang, ongeacht waar je wordt geboren. ‘Als je dat idee doorvoert, moet je ook kunnen wonen waar je maar wil. Daar geloven nog maar weinig mensen in, al gaat dat veranderen.’ Door zijn diepe, zalvende stem krijgen Hamids uitspraken bijna iets profetisch, alsof hij de toekomst al heeft gezien.

Mohsin Hamid, gefotografeerd in Amsterdam Oost. Foto Lukas Göbel

Hamid (47) reist al zijn hele leven door magische deuren. Hij werd geboren in Lahore, de tweede stad van Pakistan. Toen hij 3 was, verhuisde het gezin naar de Verenigde Staten, waar zijn vader zes jaar lesgaf aan de Stanford-universiteit, 60 kilometer buiten San Francisco. Op zijn 9de verhuisde het gezin terug naar Lahore, waarvandaan Hamid weer vertrok toen hij ging studeren aan eerst de Princeton- en daarna de Harvard-universiteit. In New York kreeg hij een baan als consultant, maar nam drie maanden per jaar vrij om zijn debuutroman Moth Smoke (2000) te voltooien. Daarna woonde en werkte hij acht jaar in Londen. In zijn (vertaalde) romans De val van een fundamentalist (2007), Hoe word je stinkend rijk in het nieuwe Azië? (2013) en Exit West (2017) probeert hij vooral compassie op te wekken en benadrukt keer op keer dat er meer is dat ons bindt dan ons verdeelt. Of je nu in New York of Lahore woont, iedereen vecht voor vrijheid en een betere toekomst. Hamid wil ook de vooroordelen over mensen in ontwikkelingslanden ontkrachten – ze zijn echt niet achterlijk.

CV Mohsin Hamid

Mohsin Hamid (1971, Lahore) debuteerde in 2000 met de roman Moth Smoke, over een bankier in Lahore die steeds verder afglijdt en verslaafd raakt aan drugs. Hamid brak internationaal door met De val van een fundamentalist (2007), over een jongeman die na 9/11 verscheurd wordt door zijn Pakistaanse roots en zijn liefde voor Amerika. Het werd een besteller en Hamid werd genomineerd voor de Man Booker Prize. Na Hoe word je stinkend rijk in het nieuwe Azië? (2013) bracht Hamid vorig jaar Exit West uit, over vluchtelingen die door magische deuren reizen. De roman kreeg lovende kritieken en het leverde Hamid zijn tweede nominatie op voor de Man Booker Prize. Zowel The New York Times als ex-president Obama noemde Exit West een van de beste boeken van 2017. Naast romans schrijft Hamid essays en columns over politiek, cultuur en het leven in Pakistan.

Terug naar Lahore

Sinds 2009 woont de auteur weer in Lahore, met zijn vrouw en twee kinderen, maar verdeelt zijn tijd tussen Lahore en de rest van de wereld. Hamid noemt zichzelf een ‘bastaard’ van verschillende culturen en invloeden, overal en nergens thuis. ‘Ik omarm dat nu en zie in dat ik daardoor makkelijk contact maak en altijd opensta voor verandering.’ Het lukt niet om de ongrijpbare Hamid in Lahore te ontmoeten, ook al reis ik zelf twee maanden door Pakistan, het land waar mijn vader vandaan komt en waarover ik een boek schrijf. Hamid is op promotietour en is dus vaker weg dan thuis.

Ik ontmoet hem wel kort voor mijn vertrek, in Amsterdam, en later wat langer, als ik weer thuis ben en hij in Nederland is voor het Winternachten Festival. Dan mijmeren we over het ons zo dierbare Lahore, een cultuurrijke, eeuwenoude stad waar westerlingen zich niks bij kunnen voorstellen. Of ze denken aan terroristische aanslagen, zoals in 2016, toen 75 mensen omkwamen en 340 mensen gewond raakten toen iemand zichzelf opblies in het drukbezochte Gulshan-e-Iqbal Park. (Het was tijdens Pasen, dus christenen waren het doelwit, al kwamen zowel moslims als christenen om het leven.) Maar een megastad van ruim 11 miljoen inwoners laat zich niet definiëren door terrorisme.

Lahore Foto Haroon Ali

Hoe zet je de contrasten van deze chaotische metropool goed neer? Hamid denkt aan Lawrence Gardens, het koloniale stadspark waar stelletjes na zonsondergang afspreken en homo’s seks hebben in de bosjes. ‘Het is een Hof van Eden waar iedereen in de appel bijt.’ Of restaurant Cooco’s Den in de hoerenwijk Heera Mandi, ooit geopend door de zoon van een prostituee, die later een bekende naaktschilder en kunstdocent werd. De grap is dat je vanaf het dakterras van dit restaurant het beste uitzicht hebt op de rode Badshahimoskee (gebouwd in 1673), een van Pakistans meest iconische moskeeën. (Ook typisch Pakistaans: de eigenaar van Cooco’s Den roept mensen nu op zijn restaurant te boycotten, omdat hij ruzie heeft met zijn neven, die de boel illegaal overnamen. ‘Ik sta nu niet in voor het eten en de gezondheid van klanten.’) Meer tegenstellingen: een adembenemende oude binnenstad én adembenemende luchtvervuiling. Extremisten plegen van tijd tot tijd aanslagen, maar dat weerhoudt de culturele elite er niet van om grote kunst- en literatuurfestivals te organiseren.

Een drukke winkelstraat binnen de stadsmuren van het oude Lahore. Foto Haroon Ali

Om Lahore te waarderen moet je ook de schoonheid in het lelijke kunnen zien. Een van Hamids favoriete plekken is Lahore Canal, een drabbig irrigatiekanaal van 60 kilometer, met een snelweg aan weerszijden. ‘Vroeger was er maar aan één kant een weg en kon je aan het water zitten, onder de treurwilgen. Mijn familie woonde er in de buurt en mijn school zat daar ook om de hoek. Dus ik speelde daar vaak, al zou ik mijn kinderen nu niet in het water laten zwemmen. Ik rij er wel graag langs, vooral nu de rivier Ravi is opgedroogd.’ Buurland India heeft namelijk een aantal rivieren omgeleid, wat een van de redenen is voor het watertekort in Lahore. ‘Ganda Nala, het open riool dat door de hele stad stroomt, is ook fascinerend. Er hangt een rotte, zwavelachtige lucht, maar het is omgeven door een prachtige jungle.’ Voor u een heel raar beeld krijgt van Lahore: Hamid gaat ook gewoon met zijn kinderen naar de dierentuin, of boeken kopen bij The Last Word.

Geen privacy

De écht interessante dingen gebeuren achter gesloten deuren, nadat het land eind jaren zeventig islamiseerde onder de toenmalige dictator Zia-ul-Haq. In Lahore zijn moderne cafés en restaurants waar mannen en vrouwen samenkomen, maar alcohol is verboden. Mensen spreken daarom liever thuis af, zonder pottenkijkers. (Pakistan lijkt in dat opzicht veel op Iran.) Hamid voelt zich ook het meest op zijn gemak in de omheinde tuinen en buitenverblijven van vrienden. ‘In het openbaar heb je totaal geen privacy; men houdt elkaar goed in de gaten en luistert je ook af. En waar mensen in andere wereldsteden je even aankijken en dan beleefd wegkijken, staren vreemden je hier vaak na – uit nieuwsgierigheid. In de parken zit iedereen elkaar ook te checken.’

Een man bidt bij Wazir Khan, een van de mooiste moskeeën in Lahore. Foto Haroon Ali

Hamid heeft ook een oase voor zijn familie gecreëerd, in een van de betere wijken van de stad. Het familiehuis, ooit gebouwd door zijn grootouders, is met de jaren steeds verder uitgebreid. De tuin staat vol met fruitbomen. ‘Ik snoei ze geregeld, omdat de takken anders tegen de elektriciteitskabels aankomen. Het gekapte hout bewaren we op het dak en gebruiken we ’s winters voor de open haard. We hebben ook een moestuin aangelegd om zoveel mogelijk onze eigen groenten te telen: tomaten, spinazie, radijsjes. Zo hebben we toch wat natuurlijke elementen aan ons stadse leven toegevoegd.’ Als Hamid ’s ochtends opstaat, loopt hij altijd eerst een uur door zijn flinke tuin. ‘In die overgang van slapen naar wakker worden krijg ik mijn beste ideeën. Daarna ga ik schrijven.’

Een Pakistaanse jeugd

De globetrotter kan overal wonen en werken, maar Hamid verhuisde terug naar Lahore om zijn kinderen, die nu 5 en 8 zijn, een Pakistaanse jeugd te geven. ‘Er zijn veel nadelen aan het leven hier: de vervuiling, het watertekort en de stroom die om de haverklap uitvalt. Maar het grote voordeel van opgroeien in Pakistan is dat je altijd bent omringd door mensen die van je houden. We wonen nu in het huis waar ik ook ben opgegroeid en mijn ouders wonen naast ons. Ik vind het een fijn idee dat mijn kinderen elke dag hun grootouders zien en dat de drie generaties van onze familie in elk geval een tijdje bij elkaar zijn.’ Hamid denkt ook dat het een educatieve meerwaarde heeft, net als het leren van verschillende talen. ‘Op den duur zal iedereen Engels spreken, maar je hebt ook nog een privétaal. In Pakistan leren mijn kinderen dingen die ze niet via tv en internet binnenkrijgen.’

Mohsin Hamid, gefotografeerd in Amsterdam Oost. Foto Lukas Göbel

De familie Hamid leeft wel in een bubbel en heeft het veel beter dan de gemiddelde ‘Lahori’. De schrijver kan gaan en staan waar hij wil, zijn gezin leeft comfortabel (ze hebben een kok en een nanny) en zijn vrouw runt drie trendy restaurants. ‘Ik heb het geluk gehad dat ik mijn leven zo in kan richten dat ik nooit lang op één plek hoef te blijven. Mijn vrouw zou prima voor langere tijd in New York of Londen kunnen wonen, maar is ook gelukkig in Lahore. Zij is meer geworteld dan ik.’ Hamid komt bovendien uit een familie van academici, dus de auteur wordt niet alleen beschermd door zijn wereldwijde bekendheid, maar ook door zijn sociale klasse, wat in Pakistan al het verschil maakt.

Mohsins Lahore

JEUGDSENTIMENT

‘Na schooltijd speelde ik altijd bij Lahore Canal, onder de treurwilgen aan het water. Als ik nu de stad uit bent geweest, rijd ik langs dit irrigatiekanaal Lahore weer binnen. ’s Avonds laat, zonder verkeer, is dat heel rustgevend.’

GROEN

‘Lawrence Gardens is een stadspark uit de koloniale tijd. Het publiek verandert de hele dag door: stelletjes die stiekem afspreken na college, homo’s die zich in de bosjes terugtrekken. Dit is het Hof van Eden waar iedereen in de appel bijt.’

WINKELEN

‘Ik kan natuurlijk boeken online bestellen, maar ik wandel liever door The Last Word, een goed gecureerde boekwinkel met een gevarieerde collectie. Ik lees hier ook geregeld voor uit eigen werk. Readings heeft veel tweedehands boeken.’

DOEN

‘De Lahore Zoo, geopend in 1872, is een van de oudste dierentuinen ter wereld. Tijdens de dictatuur van Zia-ul-Haq was dit een van de weinige plekken waar mensen konden samenkomen. Ik kom hier nu vaak met mijn zoon, die gek is op dieren.’

Toch voelt ook Hamid dat er in Lahore altijd een spanning in de lucht hangt, die hij treffend beschrijft in zijn bekendste boek, De val van een fundamentalist. In een café naast een drukke bazaar in Lahore knoopt de bebaarde, maar vloeiend Engels sprekende Changez een gesprek aan met een Amerikaanse bezoeker. Hoewel de sfeer eerst open en nieuwsgierig is, gaan de mannen elkaar gaandeweg steeds meer wantrouwen. Is de Amerikaan een CIA-spion, heeft Changez slechte bedoelingen? ‘Omdat hier eens in de zoveel tijd een bom afgaat, voel je in Lahore de angst voor een naderende apocalyps’, zegt Hamid. Pakistan is nog een jong land, dat in 1947 werd gesticht om de moslims uit India een eigen staat te geven, nadat de Britten waren vertrokken. Net als andere postkoloniale naties worstelt Pakistan met armoede, ongelijkheid, corruptie en toenemend extremisme.

Een échte wereldstad

Maar Hamid houdt hoop. ‘Ik weiger te accepteren dat Pakistan gedoemd is te mislukken. Veel dingen werken niet, maar ik vind Lahore meer symbool staan voor een moderne wereldstad dan Londen of New York, wat ommuurde enclaves voor de rijken zijn geworden. Ik voel me in Lahore sterker verbonden met de mensheid.’ Wie tegenwoordig in een wereldstad woont, leeft volgens Hamid hoe dan ook in spanning. ‘Waar mensen met miljoenen op een kluitje wonen, ontstaat chaos. In Lahore zijn we bang dat extremisten de boel overnemen, in New York zijn ze bang voor Trump en fascisme. Veilige Europese steden moeten nog wennen aan toenemende chaos. Dan zit ik liever in een stad die altijd al chaotisch is geweest, dan kan het alleen maar beter gaan.’

Shalimar Gardens, een van de bekendste trekpleisters in Lahore. Foto Haroon Ali

Hamid ziet al veel dingen goed gaan in Lahore. De stad krijgt het eerste metronetwerk van Pakistan. En hoewel de intelligentsia van Lahore na de afscheiding in 1947 massaal naar India vertrokken (ze waren vaak hindoe of sikh), heeft Lahore nu de meeste en beste universiteiten van het land en een grote studentenpopulatie. Hamid ziet dat de Lahori’s kansen voor zichzelf creëren; elke dag komen er techbedrijven en start-ups bij. ‘Pakistanen proberen de succesvolle dingen die ze in het buitenland zien in Lahore te kopiëren, maar dan met een Pakistaanse twist.’ (Denk aan hippe eettentjes met een Pakistaanse kaart.) Hamid probeert ook bij te dragen aan de culturele ontwikkeling van de stad. Zo was hij betrokken bij de Lahore Biennale, een kunstfestival dat in maart voor het eerst plaatsvond. ‘Er komen auteurs vanuit de hele wereld naar het Lahore Literary Festival.’

Pakistan was lange tijd afgesloten van de buitenwereld, zegt Hamid. ‘Kijk naar onze buren: we hebben ruzie met India, ook geen denderende relaties met Iran, het is af te raden om naar Afghanistan te gaan en de grens met China is een enorm gebergte. En dan is er nog het gedoe met visa.’ Pakistanen kunnen moeilijk een visum krijgen voor veel landen, maar ze reizen meer dan ooit (vooral de rap groeiende middenklasse). Hamid: ‘Dankzij de luchthavens in de Verenigde Arabische Emiraten ben ik één overstap verwijderd van alle grote wereldsteden. En omdat we in Pakistan tegenwoordig prima internetverbindingen hebben, sta ik met de hele wereld in contact.’ De deuren naar het Westen zijn geopend. ‘En het Westen beseft dat Pakistan niet zo achterlijk is als voorheen werd gedacht. Als je vroeger zei dat je naar Lahore ging verhuizen, dachten mensen dat je een doodswens had. Men ziet nu in dat er interessante, unieke kunst uit dit deel van de wereld komt.’

Foto Haroon Ali

Nu zijn kinderen ouder worden, wil Hamid ze vaker meenemen op zijn trips en ze blootstellen aan zoveel mogelijk verschillende perspectieven. ‘Ik wil ze een radicaal optimisme over de toekomst meegeven. Je ziet overal een groeiende nostalgie naar het verleden – but the past sucked, man! Waarom willen mensen zo graag de tijd stilzetten? Ik zie de toekomst als een verbetering van het heden en wil mijn kinderen leren dat vastigheid niet nodig is om veilig en gelukkig te zijn. Er zit schoonheid en betekenis in vluchtigheid. Alles verandert, constant, maar daar put ik juist hoop uit.’

Reisadvies

Luchtvaartmaatschappijen als Emirates, Etihad Airways en Qatar Airways vliegen naar Lahore met een overstap in een van de Verenigde Arabische Emiraten. Voor Pakistan geldt officieel een negatief reisadvies, al kun je redelijk goed naar Lahore (en de hoofdstad Islamabad) reizen. Regel wel op tijd een toeristenvisum bij de Pakistaanse ambassade in Den Haag en meld je voor vertrek aan bij het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken. Kies ook een hotel uit dat goed is beveiligd, maar vermijd Amerikaanse zakenhotels. In Lahore vinden van tijd tot tijd terroristische aanslagen plaats, dus houd het nieuws goed in de gaten, laat je ter plekke gidsen door een lokale inwoner en reis als westerling niet alleen, vooral niet als vrouw. Taxidiensten als Uber en Careem zijn veilig, maar ook dan is het aan te raden om een kennis mee te nemen, omdat veel chauffeurs slecht Engels spreken. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.