LeeswijzerHet leugenachtige leven van volwassenen

Volkskrant Leesclub: de Ferrante-koorts laait weer op dit najaar

Het vierde boek dat we lezen in de Volkskrant Leesclub is Het leugenachtige leven van volwassenen van Elena Ferrante. Dit is de leeswijzer van leesclubbegeleider en Volkskrantrecensent Emilia Menkveld. Meedoen? Word lid van onze facebookgroep.

Beeld Sophia Twigt

Eindelijk! Een nieuw boek van Elena Ferrante, de bekendste onbekende schrijver ter wereld. Het laatste deel van haar Napolitaanse vierluik verscheen in 2016 in Nederlandse vertaling. Vorig jaar volgde Frantumaglia, een bundeling van nog ongepubliceerde boekfragmenten, brieven en interviews – altijd schriftelijk en via de Italiaanse uitgever. Heerlijk voor de echte fans natuurlijk, maar niet iedereen zal zin hebben gehad in de ruim 400 pagina’s toelichting op haar schrijverschap en zelfverkozen anonimiteit.

Nu is er weer een roman, Het leugenachtige leven van volwassenen, die opnieuw gaat over opgroeien als meisje in Napels – alleen dan niet in een groezelige volksbuurt, zoals de vriendinnen Lila en Lenù in De geniale vriendin: hoofdpersoon Giovanna woont in de welgestelde, hoger gelegen wijk Vomero. (Al gauw daalt ze ook af naar de Napolitaanse achterbuurten, maar daarover later meer.)

Naast het boek is nu trouwens ook het tweede seizoen van de tv-serie De geniale vriendin te zien, elke vrijdagavond op NPO 2. Lijkt me genoeg om de Ferrante-koorts dit najaar weer hoog te doen oplaaien.

Het fenomeen Ferrante

Het was groot nieuws, drie jaar geleden: na bijna een kwarteeuw zou de mysterieuze Elena Ferrante zijn ontmaskerd. Nog mooier: ze zou een man zijn, de Italiaanse schrijver Domenico Starnone. Dat had een algoritme aangetoond door hun oeuvres te vergelijken op woordkeuze, zinslengte, interpunctie en wat niet meer. Eerder had een Italiaanse journalist al de geldstromen gevolgd, en ook hier wees alles in de richting van Domenico Starnone en zijn echtgenote, de vertaler Anita Raja.

Ferrante-speurders zagen hun vermoedens eindelijk bevestigd. Je hoeft dan ook geen filoloog te zijn om de grote overeenkomsten in het werk van Starnone en Ferrante op te merken. Beiden schrijven over het leven in Napels, moeizame familiebanden, sociale stijging. Het belangrijkste verschil: het perspectief van Ferrante is altijd vrouwelijk, dat van Starnone veelal mannelijk. Als híj niet achter het pseudoniem school, was de conclusie, dan was er op z’n minst sprake van samenwerking tussen Starnone en zijn vrouw (die onvoldoende eigen werk heeft gepubliceerd om aan het algoritme prijs te geven).

Hoe dan ook leek het bewijs in 2017 onomstotelijk. Zelfs zijn Nederlandse uitgever gaf toe dat Starnone Ferrante was, en liet prompt zijn nieuwe roman een paar maanden eerder verschijnen. Maar Starnone bleef – en blijft nog altijd – ontkennen. In een interview met de Volkskrant: ‘Het enige wat ik erover kwijt wil is dit: ik ben niet Elena Ferrante! Schrijf je dat op? Ik. Ben. NIET. Elena. Ferrante.’

Nog steeds geen zekerheid, dus. Ik moet zeggen dat de hele Ferrante-Starnone-soap me inmiddels de keel uithangt. De schrijver achter het pseudoniem heeft er bewust voor gekozen om niet in de openbaarheid te treden. Gewoon, omdat zij denkt dat het voor haar boeken en haar schrijverschap het beste is. Waarom laten we het daar niet bij? Herman Koch vroeg het zich ook al af in zijn mooie beschouwing in de Volkskrant: zou het iets uitmaken als we het wél wisten? Zelf kan ik prima leven met een auteur van wie ik nooit zal weten hoe zij eruitziet, wat ‘echt’ is in haar romans en wat niet, welk boek er op haar nachtkastje ligt en hoe zij haar vakanties doorbrengt. (Laat het me vooral weten als u er anders over denkt.) Zoals NRC-recensent Joyce Roodnat treffend schrijft in haar viersterrenrecensie van de nieuwe Ferrante: ‘We weten niet wie ze is. Nou én. Punt. Wat ertoe doet zijn de romans die ze schreef.’ 

Dat zijn er inmiddels acht: vóór de vier Napolitaanse romans (2011-2014), die haar internationale doorbraak betekenden, publiceerde zij al Kwellende liefde (1992), Dagen van verlating (2002) en De verborgen dochter (2003): drie compacte, intense romans over vrouwen die worstelen met hun identiteit, hun rol als moeder en hun vaak problematische verhouding tot seksegenoten – thema’s die doorwerken in de rest van haar oeuvre. Nog zo’n constante: Napels. Het is een van de weinige dingen die we wél mogen weten van de schrijver: in die stad werd zij in 1943 geboren.

De roman

Een kleine bekentenis: uw leesclubleider is nooit bevangen door de Ferrante-koorts. De vroege romans vond ik indrukwekkend door hun rauwheid en directheid. De Napolitaanse romans heb ik met veel plezier gelezen. Toch was het niet zo dat ik reikhalzend uitkeek naar elk nieuw deel, ondanks (of misschien juist door) de hype. Bij alle zware emoties en heftige gebeurtenissen miste ik humor, een beetje luchtigheid, zodat ik best kon opzien tegen weer zo’n dikke pil.

Het knappe van Elena Ferrante is: als je eenmaal aan een van haar boeken begint, wil je dóór. Haar zinnen hebben iets dwingends, iets compromisloos: lezen zul je. Gevoelens zijn zo intiem, zo ongefilterd beschreven dat ze je bijna niet koud kunnen laten – uit afschuw, schaamte of herkenning. Binnen een pagina, of zelfs een zin, kan ze je aandacht trekken en vasthouden.

Dat lukt haar ook weer in Het leugenachtige leven van volwassenen. Neem de eerste zin: ‘Twee weken voordat mijn vader ons verliet zei hij tegen mijn moeder dat ik heel lelijk was.’ Wat, hoezo? Heeft die vader dat echt gezegd? Wat is hier aan de hand?

In Frantumaglia lezen we dat Ferrante zich voor deze zin liet inspireren door Gustave Flauberts roman Madame Bovary. Daarin zegt Emma Bovary op zeker moment over haar dochter: C’est une chose étrange comme cette enfant est laide (‘Vreemd toch hoe lelijk dat kind is’). De zin had een verpletterende uitwerking op de jonge Ferrante: zou haar moeder ooit zoiets tegen haar kunnen zeggen? Zou een vrouw überhaupt ooit zoiets zeggen over een andere vrouw? Niet in Het leugenachtige leven van volwassenen: Giovanna legt haar vader de woorden in de mond – een cruciaal gegeven voor de rest van het boek.

Wat blijkt: Giovanna’s vader heeft helemaal niet gezegd dat zijn dochter lelijk is. Hij heeft alleen gezegd dat ze op zijn zus Vittoria begint te lijken. Een vrouw die, in tegenstelling tot Giovanna’s vader, haar sociale milieu nooit is ontstegen en nog altijd in de volksbuurt woont waar zij opgroeiden. Een vrouw in wie, zoals Giovanna haar vader altijd had horen zeggen, ‘lelijkheid en boosaardigheid perfect op elkaar aansloten’. In het hoofd van een 13-jarig meisje kan dat, inderdaad, zomaar gaan betekenen dat je haar lelijk hebt genoemd.

Natuurlijk is Giovanna nieuwsgierig naar die ruwe, volkse tante op wie ze zo zou lijken. Ze daalt af naar het armere deel van Napels en betreedt een andere wereld. Een wereld van niet-gestudeerde mensen, een wereld waar geweld en seks bestaan, overspel en verraad. Een wereld waar voor mannen andere regels gelden dan voor vrouwen. En alle leugens en hypocrisie die het leven van Vittoria tekenen, blijken zich bepaald niet tot haar wereld te beperken: die van álle volwassenen is ervan vergeven. Een deprimerend inzicht, maar Ferrante wordt nergens prekerig. Giovanna laat ze uitgroeien tot een sterk personage: puberaal, grillig en levensecht.

Althans, dat vind ík. Denkt u er anders over? Vond u de Napolitaanse romans toch beter, of juist niet? Ontdekt u dingen in het boek die anderen beslist niet mogen missen? Laat het mij en elkaar weten.

Alvast wat vragen

Waar kunt u bij het lezen van deze roman op letten? Hier zijn alvast wat vragen om in gedachten te houden.

- De boeken van Ferrante worden vaak ‘vrouwenboeken’ genoemd. Vindt u dat een terechte typering? Wat is een vrouwenboek eigenlijk, en bestaat het wel?

- Ferrante schetst Giovanna’s weg naar volwassenheid in scherpe contrasten: tussen arm en rijk, goed en kwaad, kinderen en volwassenen. Had dat niet subtieler gekund? Of is het juist wel gepast (we kijken tenslotte door de ogen van een puber)?

- Wat vindt u van de manier waarop Ferrante schrijft over mannen, die er zelden goed vanaf komen? Is de onbereikbare Roberto de uitzondering, of toch niet?

- Welke rol vervult het kostbare armbandje, dat telkens van eigenaar wisselt?

- Houdt de anonimiteit van de schrijver u bezig tijdens het lezen? Beïnvloedt die de blik op haar werk?

- Hoe zou u Ferrantes stijl typeren? Gebruikt zij veel beeldspraak? Is haar taalgebruik soepel, of juist gekunsteld (en is dat erg)?

Het leugenachtige leven van volwassenen is vertaald door Miriam Bunnik en Mara Schepers, die nooit eerder werk van Ferrante vertaalden. Wat vindt u van de vertaling? Wat valt u eraan op, in positieve of negatieve zin?

De komende weken zullen we deze en andere kwesties bespreken in de Facebookgroep van de Volkskrant Leesclub. Ik nodig u van harte uit om te reageren, zelf vragen aan te dragen en in discussie te gaan – liefst met flink wat Napolitaans temperament.

Buona lettura!

Herman Koch over Elena Ferrante
Telkens weer moet Elena Ferrante uitleggen waarom we niet mogen weten wie de schrijver is. Herman Koch – die misschien, goed mogelijk, de auteur kent – vraagt zich bij de verschijning van haar langverwachte nieuwe roman af: zou dat iets uitmaken?

Ferrante-koorts
Dankzij het wereldwijde succes van Elena Ferrantes Napolitaanse romanreeks – en meer nog de bijbehorende tv-serie – rijden er bussen met toeristen af naar ‘een van de lelijkste plekken van Napels’. Buurtbewoners vragen zich af: ‘Wat is hier in godsnaam te zien?’

Mysterie opgelost?
Wie is toch Elena Ferrante? Het was het grootste literaire raadsel in de wereld. En toen liet Jan Rybicki zijn software op de boeken los en was het binnen vijf minuten opgelost. Of toch niet? En hoe werkt die software?

Frantumaglia
Voor de echte fans van de mysterieuze schrijver Elena Ferrante zal haar correspondentie,
die nu is gebundeld, bij vlagen verrukkelijk zijn.

Domenico Starnone 
Al zeggen onderzoekers en nu zelfs zijn uitgever van wel, Domenico Starnone houdt vol dat hij níét bestsellerauteur Elena Ferrante is. Is hij de meest tragische auteur ooit, of een marketingmeester?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden