de gids klimaatgids

Vergeet die smeltende ijsschotsen en bedenk dat elke stap er een is: vijf lessen uit de klimaatpsychologie die je helpen bij een groenere levensstijl

We weten wel dat sommige van onze keuzes bijdragen aan klimaatverandering, maar weten is nog geen doen, zegt Manu Busschots, oprichter van KlimaatGesprekken. We bespreken met hem vijf principes uit de klimaatpsychologie die helpen bij het verduurzamen van je leven – en dat van anderen.

Beeld Sophia Twigt

Met het vliegtuig naar de zon, een kaasplankje bij de borrel, lekker lang douchen en elk jaar de nieuwste smartphone aanschaffen. We horen steeds vaker dat onze favoriete dingen een zware last leggen op het klimaat. Inmiddels weten we het wel, misschien schamen we ons soms een beetje voor die kroket bij de lunch en de stapel nieuwe éénseizoenszomerjurkjes in de kast, maar je levensstijl aanpassen is zo makkelijk nog niet.

Want waar moet je beginnen? Hoe weet je wat de juiste keuzes zijn? Heeft het nog zin om die kroket te laten staan als je ‘s avonds wel een bad neemt? En is het überhaupt de verantwoordelijkheid van jou als eenvoudige consument om de aarde te redden?

Allereerst: natuurlijk heeft het zin om iets te doen. Al is het maar omdat je door de keuzes die je als consument maakt, kunt laten zien wat je belangrijk vindt. Wie graag iets wil doen met dat knagende schuldgevoel, maar moedeloos wordt van de overvloed aan (soms tegenstrijdige) informatie, ingewikkelde CO2-berekeningen en apocalyptische toekomstbeelden van smeltende gletsjers, kan sinds een paar jaar terecht bij Stichting KlimaatGesprekken.

‘Je had wel yogaclubs en fitnessclubs, maar er was nog geen klimaatclub waar je mensen kon ontmoeten waarmee je dan samen aan de slag kon gaan’, zegt oprichter en socioloog Manu Busschots. Het doel van zijn ‘klimaatclub’ is om mensen te helpen makkelijker klimaatvriendelijke keuzes te maken en anderen daarbij te betrekken.

Wat KlimaatGesprekken – gebaseerd op de methode van de Britse Carbon Conversations – anders maakt dan de al bestaande klimaatorganisaties, is de duidelijke psychologische grondslag. ‘We bieden meer dan alleen informatie, want de ervaring leert dat informatie niet genoeg is voor actie’, zegt Busschots. Die informatie is bovendien overal te vinden, en de meeste mensen zijn inmiddels wel op de hoogte van de meest vervuilende keuzes: vliegen, autorijden, vlees eten. De kunst is om duurzame veranderingen in je leven door te voeren, zonder dat het voelt als een enorme opgave of opoffering. Daar komt Busschots met zijn club om de hoek kijken.

In workshops, begeleid door een coach met kennis van klimaatzaken, kunnen mensen met gelijkgestemden praten over hun valkuilen en samen bespreken hoe ze bewuster kunnen leven. In kleine stapjes, met een optimistische invalshoek. Klimaatgesprekken richt zich niet op de pionier die vijftien jaar geleden al zonnepanelen op zijn dak timmerde, maar op gewone mensen, die het wel beter wíllen doen, maar niet zo goed weten hoe.

‘Het is onze missie om klimaatvriendelijke keuzes het nieuwe normaal te maken’, legt Busschots uit. Daarbij gaat het niet alleen om de voetafdruk, maar ook om de handafdruk: hoe je je omgeving erbij betrekt – zonder de reputatie te krijgen van betweterige zeur – en hoe je eventueel politiek en bedrijven kunt activeren om actie te ondernemen. Begin bij jezelf, zegt Busschots, ‘maar dat betekent niet dat je het in je eentje moet doen of dat je álles moet doen. Het betekent ook niet dat bedrijven of politici niks meer hoeven te doen.’

Dat zo’n klimaatclub in een behoefte voorziet, is wel gebleken. Drieënhalf jaar na de oprichting is de stichting Klimaatgesprekken op meer dan 50 plaatsen in Nederland actief met meer dan honderd als coach opgeleide vrijwilligers. En de tijd is er rijp voor. Busschots wijst erop dat er sowieso veel gaat veranderen: er komt een vliegtaks aan, Amsterdam wil benzine-auto’s gaan weren, er is Europese wetgeving in aantocht die wegwerpplastic (rietjes, plastic borden en bestek) in de ban doet. ‘Je kunt voorop lopen, dus zelf al aan die verandering beginnen en wennen, of je kunt hem je laten overkomen.’

Omdat het nooit te laat is om voorop te gaan lopen, bespreken we met hem vijf principes uit de ‘klimaatpsychologie’ die helpen bij de zoektocht naar een groenere levensstijl, voor jezelf en voor anderen.

Oprichter van KlimaatGesprekken Manu Busschots Beeld Rita van de Poel

1. Focus niet op rampscenario’s en negatieve toekomstbeelden

Pessimistische doembeelden worden vaak gebruikt door milieuorganisaties om de urgentie te benadrukken, maar in de praktijk hebben die een verlammende werking, merkt Busschots. ‘Van doemscenarios naar dromen’, vat hij het pakkend samen. Nog zo’n mooie: ‘Het gaat om I have a dream, niet I have a nightmare.’

Centraal bij de positieve aanpak staan dan ook de drie h’s: humor, hoop en handelingsperspectief. Vooral die laatste is belangrijk. ‘Dat proberen we ook echt te bieden in onze workshops, handelingsperspectief. Zodat mensen er zin in krijgen om hun gewoontes te veranderen.’

Laat die smeltende ijsschotsen even voor wat ze zijn en probeer het leuk te maken voor jezelf. Dus vooral niet te veel bezig zijn met wat er allemaal niet meer mag, maar focussen op aantrekkelijke alternatieven die je kunt gaan ontdekken. ‘Minder vlees eten klinkt veel minder motiverend dan meer verse groente uit het seizoen, of eens een zeewierburger proberen of een nieuw restaurant waar ze een goede vegetarische kaart hebben. En minder met de auto kan ook betekenen: samen met een collega reizen, meer fietsen of vaker thuiswerken.’

2. Doe het niet alleen, maar samen

Individueel kun je vegetariër worden of minder gaan vliegen, maar als je je samen met een groep inzet, is je impact veel groter en de motivatie om het vol te houden ook. Bovendien voel je je dan minder alleen, of zoals Busschots het verwoordt: ‘Niemand wil gekke Henkie zijn.’ Zoek dus naar gelijkgestemden, is zijn advies. ‘Kijk bijvoorbeeld in je straat: wie heeft er al zonnepanelen liggen?’

Kun je die in je eigen straat of directe kennissenkring niet vinden, dan zijn er genoeg initiatieven om andere mensen met groene intenties te vinden. Op duurzamehuizenroute.nl kun je bijvoorbeeld een kijkje nemen bij energiezuinige huizen bij jou in de buurt. Of doe mee met de Zomer Zonder Vliegen en kijk hoeveel vliegtuigen je samen met andere deelnemers aan de grond kunt houden. Op collaction.org kun je nog meer acties vinden om je bij aan te sluiten, of er zelf een starten.

En wie andere keuzes gaat maken, zal automatisch zijn omgeving beïnvloeden. Veranderingen van levensstijl betekenen immers vaak ook sociale veranderingen: wat ga je doen, waar ga je eten, wat geef je cadeau? Laat je inspireren door verhalen en ervaringen van anderen, en inspireer op jouw beurt ook weer anderen.

Hoe praat je met andere mensen over klimaatvriendelijke keuzes, zonder dat ze meteen met hun ogen beginnen te rollen? Tips van Manu Busschots voor een goed gesprek.

- Begin er op het juiste moment over. Dus niet als je collega net een verre vliegreis heeft geboekt of als je tafelgenoot zojuist de spareribs heeft besteld. Dan kan er immers niks meer aan veranderd worden en komt je klimaatverhaal over als zuur commentaar op iets waarop iemand zich juist had verheugd.

- Stel jezelf kwetsbaar op en vermijd morele superioriteit. Vertel eerlijk dat jij een veganistische levensstijl / niet vliegen / minder nieuwe spullen kopen soms ook best moeilijk vindt en beken je guilty pleasures: ook jij eet een incidentele bitterbal of pakt de auto naar de supermarkt als het regent.

- In het verlengde daarvan: maak jezelf niet te groot en zet je eigen invloed niet te sterk neer. Met die zonnepanelen op je dak ga je echt de wereld niet redden. En je hebt dan wel van alles aan je huis gedaan, maar op andere vlakken laat je weer dingen liggen. Spreek er ontspannen en relativerend over.

- Ontsteekt iemand al in woede zodra het woord ‘zonnepanelen’ maar valt? Laat je niet verleiden tot een discussie over de technische details van energieverbruik en CO2-uitstoot, maar probeer te achterhalen waar die emotie vandaan komt. Door te luisteren en begrip te tonen kun je misschien de angel uit de irritatie halen.

- En deel vooral je enthousiasme en positieve verhalen. Niet bekritiseren, maar inspireren.

Meer tips op: www.klimaatgesprekken.nl/blog.

3. Elke stap is er één

Wanneer het over het klimaat gaat, is het vaak een alles-of-niets-discussie. Óf het roer gaat nu radicaal om, of de wereld vergaat over 30 jaar. De werkelijkheid ligt wat genuanceerder. Veel waarschijnlijker is het dat onze toekomst ergens tussen circulair utopia en rampscenario in ligt. Goed nieuws, want daaruit volgt dat elke stap die we nu zetten relevant is. En dat je niet in één klap je hele levensstijl hoeft om te gooien.

Zie je acties dan ook niet als oplossingen, oppert Busschots, maar als bijdragen. ‘Je hoeft je meteen minder schuldig te voelen als het een keer niet lukt: je hoeft het tenslotte niet op te lossen. Toevallig lukt het deze keer niet om bij te dragen, maar veel andere keren lukt het wel.’

Wat helpt bij het leren om andere keuzes te maken, is vaker stilstaan bij hoe belangrijk iets nou echt voor je is en hoeveel plezier het je brengt. ‘Niemand zegt dat je nooit meer vlees mag eten. De vraag is: moet je dat elke dag? En moet het dan per se 200 gram zijn, of is 100 gram ook lekker genoeg in je maaltijd?’

Wen jezelf zo langzaam naar een nieuwe levensstijl, bijvoorbeeld door te beginnen met wat vaker een vegetarische maaltijd op tafel te zetten en de melk in je koffie te vervangen voor een plantaardige variant. ‘Het gaat om het gewenningsproces, kleine stapjes zetten.’

4. Benader iedereen – inclusief jezelf – met compassie en begrip

Je bent vegan maar gaat wel op vliegvakantie? Wel een elektrische auto maar nog geen groene stroom? Goed bezig met dat geïsoleerde huis, maar is die parketvloer nou van tropisch hardhout?

Busschots ziet veel mensen worstelen met de inconsistenties in hun gedrag, al dan niet omdat ze er door anderen op worden gewezen. Maar waarom moeten we ineens consequent zijn? De mens heeft zoveel wensen en denkbeelden die met elkaar in tegenspraak zijn, waarom zouden we dit juist bij klimaatgedrag zo uitvergroten?

Kijk liever met een beetje mededogen naar onze irrationaliteit, zegt Busschots, want tenslotte is niemand perfect. ‘Niemand is ook uitstootvrij hè, dus door daarnaar te streven zet je jezelf alleen maar klem.’ Busschots pleit ervoor juist open te zijn over waar jij de bal laat vallen. ‘Eerlijk zijn over hoe je zelf ook niet consequent bent, kan juist sympathie opwekken en komt minder betweterig over.’

Daaruit volgend: houd op met die constante vergelijkingen (vlees eten versus vliegen) en het compensatiedenken (als je gaat vliegen mag je een jaar geen vlees meer eten). Het is veel prettiger om mild te zijn en alle pogingen te waarderen. Met een positieve instelling draag je uiteindelijk meer bij aan het aanmoedigen van groene keuzes dan met een strenge leer. Busschots vat samen: ‘Liever tien blije flexitariërs dan één ongelukkige vegan.’

5. Meet jezelf alleen met jezelf, niet met ‘wat zou moeten’

Denk na over wanneer je tevreden mag zijn. Wat is je doel? En, belangrijker, hoe snel wil je daar komen? Het hoeft niet van de een op de andere dag, benadrukt Busschots nogmaals. ‘Denk meer in de lijn van elke maand één ding doen of elk jaar 10 procent realiseren. Zo kun je je vooruitgang vieren en houd je het ook leuk voor jezelf.’

Sta ook stil bij je beloning, vaak zit die al in de nieuwe gewoonte besloten. ‘Rondom de woning zijn duurzame maatregelen vaak ook geldbesparend en comfortverhogend. Klimaatvriendelijk eten is vaak gezonder, verrassend en soms goedkoper. En klimaatvriendelijke reizen kunnen ook meer ontspannen zijn.’

Denk in mogelijkheden, zegt Busschots. Dat is veel motiverender dan aan de slag gaan vanuit schuldgevoel of schaamte. ‘Wat dat betreft kun je het ook omdraaien: in je eentje kun je toch nooit genoeg doen. Dus accepteer dat nou maar gewoon en wees tevreden met de stappen die je wel zet.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden