Van kindsoldaat tot natuurbeschermingsheld

Hij ziet natuurbescherming als een roeping. Mede dankzij hem trok een Brits oliebedrijf zich terug uit het Nationaal Park Virunga in Congo. Vandaag krijgt parkdirecteur Rodrigue Katembo de Goldman Prize, de 'groene Nobelprijs'.

Vandaag krijgt parkdirecteur Rodrigue Katembo de Goldman Prize, de 'groene Nobelprijs'.Beeld Steve Fisch

Parkwachter in de Democratische Republiek Congo is een van de gevaarlijkste banen ter wereld. Rodrigue Mugaruka Katembo verloor vele collega's en werd bedreigd en gemarteld, maar het heeft zijn vastbeslotenheid nooit aangetast. Natuurbescherming is een roeping, vindt de 41-jarige ex-kindsoldaat, die een grote rol speelde bij de verdrijving van een Brits oliebedrijf uit Virunga Nationaal Park, toevluchtsoord van de laatste berggorilla's van Congo.

Vandaag krijgt Katembo daarvoor in San Francisco de Goldman Environmental Prize, ook wel groene Nobelprijs genoemd, sinds 1989 een jaarlijks eerbetoon voor zes activisten uit alle werelddelen die zich uitzonderlijk verdienstelijk hebben gemaakt voor het beschermen van de natuur. Naast Katembo worden dit jaar activisten uit Australië, Guatemala, India, Slovenië en de VS geëerd.

(Artikel gaat verder onder de kaart)

Parkwachter

Katembo wordt eind 1975 geboren in de Congolese provincie Zuid-Kivu. Als 14-jarige wordt hij geronseld als kindsoldaat in een van de vele rebellenlegertjes die in de jaren negentig in Oost-Congo actief zijn. Wie wil vluchten wordt gedood, zoals zijn jongere broer. Een paar jaar later kan hij ontsnappen. Hij vervolgt zijn schoolloopbaan en studeert uiteindelijk af als bioloog.

In 2003 wordt Katembo parkwachter in Virunga, het oudste nationale park van Afrika, dat vanwege de vele vulkanen en zijn populatie zeldzame berggorilla's op de Werelderfgoedlijst van Unesco prijkt. Hij onderscheidt zich al snel met zijn leidinggevende kwaliteiten en zijn integriteit en wordt bevorderd tot beheerder van het centrale deel van het park, bij het Edwardmeer.

Katembo's deel van het park valt toevallig ook binnen de concessie voor olie- en gasexploratie die het Britse oliebedrijf SOCO International in 2010 bij de regering in Kinshasa lospeutert, ook al is oliewinning in een werelderfgoedsite verboden. In 2011 stuit Katembo tijdens een patrouille op personeel van SOCO dat een proefboorinstallatie wil opzetten bij een rivier. Ze proberen hem nog om te kopen, maar hij weet ze met veel moeite het park uit te zetten.

Zware strijd

In overleg met parkdirecteur Emmanuel de Mérode besluit Katembo de illegale en corrupte activiteiten van SOCO en haar lokale handlangers te gaan documenteren. Katembo legt contacten en maakt daarvan undercoveropnamen. Met gevaar voor eigen leven, want ook het Congolese leger, hoge ambtenaren en zelfs personeel van het nationaal park zijn betrokken.

Een deel van zijn filmmateriaal wordt opgenomen in de documentaire Virunga (2014), die dankzij Netflix wereldwijde verspreiding krijgt. De maatschappelijke druk op SOCO neemt mede door de film sterk toe. Grote beleggers trekken zich terug uit het bedrijf. November 2015 maakte SOCO uiteindelijk bekend dat het zijn activiteiten in Virunga staakt, hoewel het de licentie behoudt.

De strijd tegen SOCO komt Katembo persoonlijk duur te staan. Hij wordt in 2013 opgepakt door de geheime dienst nadat hij de illegale bouw door SOCO van een telecomantenne heeft gestopt. Hij wordt zeventien dagen vastgehouden en gemarteld, ook publiekelijk, om andere rangers duidelijk te maken dat ze SOCO niet in de weg moeten lopen. Geen van de daders wordt vervolgd. Dat geldt ook voor de mannen die in 2014 een mislukte aanslag op De Mérode plegen.

Upemba

Onveiligheid is een van de grootste problemen van de natuurbescherming in Afrika en daarbuiten, zegt Tina Lain van natuurbeschermingskoepel IUCN-NL, die Katembo goed kent. Vele parkwachters komen in de strijd tegen stropers en rebellen om. In Virunga zijn in 15 jaar tijd meer dan 160 rangers gedood, vooral in de tijd dat SOCO actief was in het park. Maar niet alleen rangers lopen gevaar, ook activisten voor inheemse landrechten en mensen die campagne voeren tegen houtkap, mijnbouw en stuwdammen worden bedreigd.

Katembo werkt zelf niet meer in Virunga. Hij werd in oktober 2015 benoemd tot directeur van Upemba Nationaal Park in Katanga en bindt nu daar de strijd aan met stropers en andere bedreigingen. Hij verjoeg onder meer 1.400 illegale mijnwerkers die in het park zochten naar coltan, grondstof voor mobiele telefoons. Volgens Lain van IUCN-NL zijn onder Katembo's leiding de afname van de olifantenpopulatie en ook de ontbossing tot staan gebracht. Katembo hoopt Upemba nu op de Werelderfgoedlijst te krijgen.

Parkwachters dragen het levenloze lichaam van een gorilla, gestorven onder verdachte omstandigheden.Beeld getty

Natuurbeschermer beschoten in Kenia

De Keniaanse natuurbeschermer Kuki Gallmann is zondag zwaar gewond geraakt toen ze door gewapende herders werd beschoten.
Dat gebeurde in Gallmanns natuurpark in de centrale hooglanden van Kenia.

Seminomadische stammen in Kenia zijn met hun vee op drift door hardnekkige droogte. Gallmann en haar chauffeur kwamen in een hinderlaag van vermoedelijk leden van de Pokot-stam terecht.

De Pokot dringen sinds eind vorig jaar het land van ranchers in Laikipia binnen om er hun vee te laten grazen. Vorige maand staken ze een safarilodge van Gallmann in brand. Ook schoten ze een Britse safariondernemer dood. In totaal zijn al zeker dertig mensen gedood.

De 73-jarige Gallmann, Italiaanse van geboorte, is met haar Laikipia Nature Conservancy een van de bekendste natuurbeschermers van Kenia. Haar boek I dreamed of Africa werd verfilmd, met Kim Basinger in de hoofdrol. Gallmann is per vliegtuig naar een ziekenhuis in Nairobi gebracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden