De Gids Mooiste wandelroutes van Nederland

Traag door oneindig laagland wandelend: de mooiste routes in Nederland

Je kunt in Nederland door prachtig laagland wandelen, door rivierduinen, langs bosranden, over zandpaden en weilanden. Die wandelroutes  – een stuk of 700 – worden met veel zorg en plezier uitgezocht, vastgelegd, gecontroleerd en bijgehouden door Rob Wolfs en Rutger Burgers.

Archemerberg in Overijssel. Een van de mooiste wandelgebieden van Nederland. Beeld Pauline Marie Niks

‘Als ik ergens een mooi paadje zie denk ik meteen: daar zou ik nog eens iets mee kunnen’, zegt Rob Wolfs.

Rutger Burgers: ‘En overal waar ik ben denk ik toch: hoe zou het mooier kunnen? Waarom loopt deze route hier, en niet daar? En waarom kunnen we hier niet langs of doorheen?’

Het is beroepsdeformatie, weten ze. Rob Wolfs en Rutger Burgers zijn wandelroutemakers. Ze zijn inmiddels de tel kwijt, maar samen zijn ze verantwoordelijk voor het ‘ontwerp’ van zeker zevenhonderd wandelroutes in Nederland. Lange-afstandswandel­paden (law’s) maakten ze, NS-wandelroutes en de zogeheten Trage Tochten, naar een idee van Rob Wolfs, wiens bijnaam ‘zandpadgarantieman’ luidt. Een ontwerp van Rutger Burgers viel onlangs nog in de prijzen: het nieuwste law, het Limespad, werd gekozen als beste nieuwe wandelroute.

De mooiste wandelroutes van Nederland volgens Rob Wolfs en Rutger Burgers

Bekijk de mooiste wandelroutes op de kaart hieronder. Is de kaart niet zichtbaar op mobiel, of wil je liever een grotere versie bekijken? Klik dan hier.

Vandaag lossen ze een knelpunt op. We lopen een deel van de Trage Tocht Dalfsen/Rechterense Veld en Landgoederen. Door coulissenlandschap, door het Vechtdal, over rivierduinen, bos, boerenland, landgoederen, een wandeling die eigenlijk alles heeft. Zo ook spoorwegovergangen. En daar is het knelpunt. Onlangs heeft ProRail een van de overgangen op de route afgesloten. Dat komt vaker voor tegenwoordig. Achter de computer hebben Wolfs en Burgers een alternatief verzonnen. Ze lopen die route nu na en maken de nieuwe routebeschrijving. ‘Op driesprong linksaf, pad tussen de velden door’, spreekt Burgers in, terwijl we links afslaan op een driesprong. ‘Nooit ‘akker’ zeggen, of ‘weiland’,’ heeft hij geleerd, want een paar jaar later kan het akker weiland zijn of andersom.’ Daarom: ‘Velden.’

Zo’n afsluiting van een spoorwegovergang veroorzaakt opwinding bij de mannen. We gaan kijken bij het bewuste punt. ‘Kijk,’ zegt Wolfs, ‘ze hebben er wel een hek neergezet, maar je kunt er gewoon omheen lopen. Je ziet dat mensen dat ook doen. Hier is al een paadje gemaakt. Wat heeft zo’n afsluiting dan voor zin?’ Een beetje opstandig worden ze ook van zo’n afsluiting. ‘Het lijkt soms op wandelaartje pesten,’ zegt Burgers. Wolfs: ‘Ik kan me best indenken dat ProRail vanwege de veiligheid een paar van de acht overgangen hier in de buurt wil sluiten. Maar dat ze deze kiezen is niet voor niets. Deze ligt op een landgoed waarvan de eigenaar niets wil weten van wandelaars. Dat stoort me wel.’

De tocht ‘Buiten de binnenstad van Amsterdam’ voert onder meer door het Amsterdamse Bos. Beeld Pauline Marie Niks

Wolfs en Burgers hebben de route dus verlegd. Veel van hun werk bestaat uit het oplossen van dit soort problemen. Maar eerst moet de route natuurlijk bedacht en ontworpen worden. Burgers: ‘Het begint met het bestuderen van topografische kaarten en OpenStreetMap.’ Wolfs: ‘Vroeger zaten we met gele markers aan te strepen wat de onverharde paden waren. Op een gegeven moment had je een vel met allemaal van die gele stukjes. Dan zag je de route zo voor je verschijnen.’ Maar dan waren ze nog niet buiten geweest. Wolfs: ‘De proof of the pudding zit toch altijd in het veldwerk. Daar zijn we altijd heel streng in geweest. We doen nooit iets vanachter het bureau, alle routes lopen we zelf. Dan kun je ook zien hoe het nog beter kan.’ Burgers: ‘Al kan het voorkomen dat je bij sommige routes de fiets gebruikt, als je kilometers lang toch zicht hebt op het wandelpad. Maar voor de Trage Tochten doe ik dat niet meer. Die wil ik beleven als wandelaar.’ Wolfs: ‘Vroeger, als we bij een klus fietsten, dacht ik soms bij een wat langer recht stuk: het valt wel mee. Later ging ik dat traject dan nog eens lopen en merkte ik: nee, het valt helemaal niet mee.’

Boven en onder: de Archemerberg. Beeld Pauline Marie Niks

Je zou het niet zeggen, maar het ontwikkelen van een gemarkeerde route kan jaren duren. Wolfs: ‘Vergaderen, onderhandelen, telefoneren, masseren, net zo lang tot je een acceptabele route hebt.’ Burgers: ‘Je hebt te maken met de wensen van opdrachtgevers, die vaak een bepaald thema en een lengte in gedachten hebben. En met terreineigenaren. Landgoedeigenaren, natuurorganisaties, waterschappen, boeren, omdat de route over hun land gaat, en er ook paaltjes moeten komen, of markeringen. Maar ook met gemeenten en provincies. Als wij een oversteekpunt willen markeren bij een provinciale weg, dan moeten we daar toestemming voor hebben.’ En dan zijn er nog de eisen die de routemakers zichzelf stellen. Burgers: ‘We hebben destijds ‘de tien geboden voor een law’ geformuleerd. Dat zijn inmiddels veertien criteria geworden die belangrijk zijn bij het maken van een route. Zoals afwisseling van paden, afwisseling van ondergrond, afwisseling op microniveau en op landschaps­niveau, afwisseling tussen open en ­gesloten landschap. Horeca en overnachtingsmogelijkheden onderweg, en de mogelijkheid om ergens een boodschap te doen. Veiligheid ook. Toen we begonnen kon je op veel B-wegen nog rustig lopen, maar dat wordt steeds minder.’ Rob Wolfs: ‘Veel law-routes zijn in de jaren negentig ontwikkeld. Inmiddels is het verkeer zo toegenomen dat sommige stukken niet meer van deze tijd zijn. Dus dat moet weer aangepast.’ Dat kan soms met simpele ingrepen. Burgers: ‘Dan heb je een weg met aan de rechterkant een bomenstrook met een stuk gras ernaast. Daar kun je dan prima een wandelpaadje maken. Heel simpel, ­parallel aan de weg. Maar je moet ­natuurlijk wel weer overleggen met de grondeigenaar.’

Een van de favoriete routes van Rutger Burgers: die over de Archemerberg. Beeld Pauline Marie Niks

Ze werkten samen aan vele law’s, ­bijvoorbeeld aan het Waterliniepad. Wolfs: ‘Dat begon met het in kaart brengen van alle knelpunten op de route. Tegen de dertig waren dat er. Het duurde vijf of zes jaar om die op te lossen. Dat is inherent aan het wandelwerk: het kost tijd.’ Burgers: ‘Ik heb voor Wandelnet later nog eens gekeken of er nieuwe kansen waren. Want dat gebeurt ook. Sommige provincies hebben een boerenlandpadregeling. Dan gaan wij met de boeren praten en dan kunnen wij een vergoeding aanbieden van 1 euro per strekkende meter per jaar om het land toegankelijk te maken.’ Wolfs: ‘Waterschappen veranderen soms ook van opvatting. Op die route lag ergens een prachtig graspaadje tussen twee plassen. Afgesloten. Ik ging overleggen of ze dat pad niet wilden openstellen. Eerst gaan dan de hakken in het zand, maar uiteindelijk werd het pad toch opengesteld. En naarmate zo’n route concreter en bekender wordt, is het ook makkelijker om nog meer paden opengesteld te krijgen. Wij zijn dan het keffertje. Volharden in het opkomen voor de belangen van de wandelaar.’ Soms gaat dat ten koste van andere gebruikersgroepen. Wolfs: ‘We waren eens op een landgoed op de Utrechtse Heuvelrug in gesprek met baronnen en baronessen. Wij wilden een route over een pad op hun land, maar zij baalden enorm van alle ruiters die daar reden. Toen kwamen we tot een compromis: wij zouden regelen dat er een sluis zou komen waardoor paarden niet meer op het pad konden, en dan mocht de wandelroute er komen.’

Rob Wolfs (links) en Rutger Burgers bij Planken Wambuis. Beeld Pauline Marie Niks

Leuk is het vaak ook, dat onderhandelen. Want je komt nog eens ergens. Zoals toen ze in Twente samen op een kansloze missie waren. Burgers: ‘Voor een aantal gemeenten moesten we onderzoeken of op het traject van een oude spoorlijn een wandelroute kon komen. Maar die gronden waren allemaal aan particulieren verkocht, vaak voormalige, kleine boeren. Die mensen wilden er niks van weten, maar we gingen wel bij iedereen langs en hadden geweldige gesprekken.’ Wolfs: ‘We begrepen er vaak niets van, want ze praatten plat Twents.’ 

‘Door dit soort gesprekken begrijp je overigens ook beter waarom grond­eigenaren vaak liever geen wandelaars op hun land hebben’, zegt Burgers. ‘Mensen gedragen zich vaak alsof het land van hen is. Boeren hebben last van mensen met honden, die worden losgelaten en poepen in de wei. En als ze er wat van zeggen krijgen ze vaak een grote mond terug. Ik heb in de ­afgelopen weken veertig boeren benaderd in verband met een routenetwerk in West-Friesland. Voor zeker twintig boeren waren die honden de reden om niet mee te doen.’

We passeren een markering van het Lange Afstand Wandelpad, dat hier de route van de Trage Tocht kruist. ‘Dit doen wij dus anders,’ zegt Rob Wolfs. ‘Zij sturen je hier het bos in, maar ik vind het veel mooier om hier langs de bosrand te lopen.’ 

Boomhangen onderweg. Beeld Pauline Marie Niks

Het is een van de redenen waarom Wolfs in 2009 hun gezamenlijke bedrijf Routewerk verliet om de Trage Tochten te beginnen. ‘Ik wilde minder compromissen sluiten, minder vergaderen, minder achter de computer, meer het echte werk doen, mooie routes maken en mijn eigen smaak volgen. Ik was vaak niet helemaal tevreden met de routes die ik maakte. Je moet altijd concessies doen. Prima, maar op het moment dat ik het me kon permitteren heb ik gezegd: ik wil alleen nog maar kwalitatief goede routes maken. Ik heb voor mezelf een criterium bedacht: zeventig procent onverharde paden. En altijd met verschillende landschapstypes. Bij het ontwerpen stuurt mijn hand me altijd naar de randen van gebieden, die zijn het mooist. Ik zoek naar de beekjes, de heideveldjes, het grasveldje, het half open landschap. Ik hou van Twente, van Winterswijk, dat zijn mijn landschappen. Ik volg nu helemaal mijn eigen smaak.’ Meer dan driehonderd Trage Tochten maakte hij inmiddels, tegenwoordig ook weer samen met Burgers.

Fiets supporters voor de roeiers. Lange wandeltochten, 21 april 2019 fotografe Pauline Niks, Favoriete toch van Rutger Burgers, Wandelen buiten de binnenstad van amsterdam. Etappe 9 Amsterdamse bos . Artikel Caspar Janssen. Beeld Pauline Marie Niks

Dat van die concessies is waar, beaamt Burgers. ‘Als het een themawandeling is, dan moet daar een aantal hoogtepunten in. Maar de stukken daartussen zijn niet altijd optimaal. Soms zijn er ook andere lastige criteria. Ik ben nu met een routenetwerk bezig dat ik eigenlijk deels zou willen afkeuren. Het moet een bepaalde lengte hebben, maar er zijn simpelweg niet genoeg geschikte wandelkilometers, vind ik.’

Een groot voordeel van het maken van Trage Tochten is dat het geen gemarkeerde routes zijn, zegt Wolfs: ‘We maken alleen routebeschrijvingen en hoeven dus ook geen toestemming te vragen om ergens een paaltje of een markering te plaatsen.’

Op de Veluwe. Beeld Pauline Marie Niks

Inmiddels gaat het langs landgoederen en buitenplaatsen, over essen, een stukje langs de Vecht, een stukje door boerenland. En met een ruime boog om landgoed Den Berg heen, waarvan de eigenaar dus niet zo wandelaarvriendelijk is. Er is hier weinig van te merken, maar her en der wordt het lastiger om mooie wandelroutes te maken. Burgers: ‘Soms kom je na een tijdje terug op een route die je jaren geleden hebt gemaakt en dan blijkt er een heel bedrijventerrein omheen te liggen.’ Ook de verschraling van het boerenland maakt het lastiger. ‘Ik heb laatst nog het ontwerp van een route door boerenland afgekeurd, veel te monotoon.’ Aan de andere kant, zegt Wolfs, ‘is het net zo verbazingwekkend dat er nog zo veel prachtige stukjes landschap intact zijn.’

Het regent en waait nu flink, tijd voor koffie, bij het horecapunt op de route. Daar rest de vraag: ligt Nederland inmiddels niet helemaal vol met wandelroutes? Over het antwoord hoeven Burgers en Wolfs geen seconde na te denken: ‘Nee, nog lang niet,’ zeggen de mannen tweestemmig. Wolfs: ‘Wij zijn pas klaar als alle onverharde paden vergeven zijn.’

Wandeltopdrie van Rob Wolfs (zie ook bovenstaande kaart)

1. Gelderland, Veluwe, eigen route: Trage Tocht Planken Wambuis, 14 km

wandelzoekpagina.nl/wandeling/trage-­­tocht-planken-wambuis/17467/

‘Een pareltje, deze wandeling op de Veluwe met zandpadgarantie. Naald- en loofbos, heidevelden, grasvlaktes en majestueuze beukenlanen zijn de ingrediënten van deze tocht tussen Planken Wambuis, Oud Reemst en de Mossel.’

2. Gelderland, Achterhoek, Winterswijk: ’t Schaddenpad, 11 km

vragenderveen.nl/34/AVG_Stichting-­Vriendenclub-Marke-Vragender.pdf

‘Een mooie afwisseling van slingerpaden door verruigde graslanden langs de bosranden, bospaadjes langs het veen met zicht op het natte moerasbos en aan het eind een fraaie slinger over knuppelpaden dwars door het veengebied. Liefhebbers van natuur en onverharde paden komen hier volledig aan hun trekken.’

3. Overijssel, Reestdal, De Wijk: route op basis van knooppuntennetwerk, 8 km

‘De Wijk is uitgangspunt voor een fraaie, grotendeels onverharde wandeling over bomenlanen, landgoederen, langs statige huizen en door het Reestdal. Met misschien wel een van de mooiste stukjes pal langs de kronkelende rivier.’

Wandeltopdrie van Rutger Burgers

1. Archemerberg – Bergwandeling Eerde, startpunt Kasteel Eerde, 11 km

wandelzoekpagina.nl

‘Deze bergwandeling opent een reeks van dertien routes in het boekje De mooiste bergwandelingen van Nederland. Ik heb dit wandelboekje in 2006 gemaakt. Thuis staan boeken als Die schönste Gipfeltoure der Schweiz op de plank. Als routemaker denk je dan: dat kunnen wij ook. Op de top van de Archemerberg ervaar je het echte Gipfelglück.’

2. Wandelen buiten de binnenstad van Amsterdam, 228 km over 14 wandelingen

Gids door Alex Buis, Uitgeverij Gegarandeerd Onregelmatig, € 16,95

‘Geweldige tocht die steeds weer Amsterdam in- en uitgaat. De route is opgeknipt in veertien dagwandelingen, samen een soort spaghetti, en staat bol van de hoogtepunten. Met deze bizarre tocht leer je Amsterdam pas echt kennen. Ultieme afwisseling van kleurrijk stedelijk landschap. Maar ook door stadsparken en recreatiebosjes, die als groene gangen de stad dooraderen.’

3. Grote Rivierenpad Nijmegen-Kleve, startpunt station Nijmegen, 37 km

wandelnet.nl/grote-rivierenpad-law-6

‘In 2012 ben ik samen met mijn vrouw begonnen aan de Europese Wandelroute E8 richting Istanbul. We hebben nu bijna heel Duitsland doorkruist. En juist het weekend over de flanken van de Nijmeegse stuwwal koester ik als een van de mooiste etappes. Op en neer in het hellingbos, fraaie uitzichten, veel onverharde paden en niet te vergeten de Romeinse geschiedenis die voor het oprapen ligt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.