ReportageJapan

Serene rust op de Japanse Setouchi-eilanden

De Ritsurin-tuin, een van de belangrijkste historische parken van Japan.Beeld Anke Riesenkamp

Kunsthistoricus Nicole Ex bezocht de Setouchi-eilanden in Japan, een beproefd antidotum tegen lelijkheid en vervuiling. Een ontregelende ervaring, merkt zij, zoveel geraffineerde esthetiek en harmonie met de natuur.

We zijn met de veerboot de spiegelgladde Seto-binnenzee overgestoken op weg naar het eiland Naoshima en op de kade van de kleine haven voeren we de vissen. In de verte zien we heuvels zoals u die van Japanse prenten kent: donkerblauw op de voorgrond en wat valer blauw verder weg.

Naoshima is de spraakmakendste van de twaalf eilandjes waar eens in de drie jaar een kunstmanifestatie wordt gehouden. Maar ook zonder deze Setouchi Triënnale, waarvan afgelopen jaar de vierde editie plaatsvond, zijn de Setouchi’s een onuitwisbare ervaring voor iedereen die van kunst, natuur, zee, eten en rust houdt. 

De door zware industrie en illegale giflozingen geteisterde eilanden kregen vanaf eind jaren tachtig een tweede leven door de visionaire uitgever en miljardair Soichiro Fukutake: hij zette kunst en architectuur in als antidotum. Zo bouwde hij op Naoshima met architect Tadao Ando het Chichu Art Museum en het serene Benesse House – een hotel dat niet aan lauwe reproducties doet, maar dat foto’s van Thomas Ruff, de Duitse fotograaf, in de lobby en van zijn Japanse vakgenoot Hiroshi Sugimoto bij de lift heeft hangen. Van Sugimoto’s donkere werk begrijp je de oorsprong vanaf het moment dat je vanuit je hotelkamer uitkijkt over die mysterieuze Seto-zee: grijs, vlak en zen.

Op Naoshima kun je logeren in Benesse House met uitzicht op de beroemde pompoen van Yayoi Kusama.Beeld Anke Riesenkamp

Met het busje van het hotel gaan we naar het Chichu Art Museum, nog geen kwartier verderop. Het is 14.50 uur als ik als eerste in de rij voor de kassa sta met een kaartje waarop staat dat ik vanaf 15.00 uur een toegangskaartje mag kopen. De kaartverkoper zit er klaar voor en ik sta te popelen, maar we wachten tien minuten op elkaar om precies op tijd aan onze transactie te beginnen. Typisch Japans zo blijkt. Er bestaan geen uitzonderingen op de regel, er is geen ruimte voor de zoete inval en er valt niets te ritselen. Met een smoes voordringen? Vergeet het. Je houdt je aan de afspraak, je bent stipt en gedisciplineerd. Dit heeft als voordeel dat er in het Chichu, zoals in de meeste musea, een beperkt aantal mensen per keer wordt toegelaten en er  daardoor een serene rust hangt.

Nicole Ex is kunsthistoricus en hoofdredacteur van kunstmagazine See All This. Lees meer over Setouchi op seeallthis.com. Dit artikel kwam tot stand dankzij een bijdrage uit het cultuurbudget van de Nederlandse ambassade in Tokio.

Een van de werken die in het museum te zien is, is een vierkante skyscape van lichtkunstenaar James Turrell. Een afgeleide van de ronde die ik ooit zag in Turrell’s Roden Crater in de woestijn van Arizona. Stel je een kaal en wit Pantheon voor met in het midden van het plafond een gat in het dak (een oculus). Maar rond of vierkant, zijn skyscapes zijn contemplaties. Door de hemelkoepel een kader te geven, ervaar je het ingelijste stuk lucht als plat en dichtbij. Terwijl je tegelijkertijd een allesomvattende ruimte en tijd ervaart.

Vanavond logeren we in Hotel Green Plaza op het eiland Shodoshima, een jarenzeventighotel dat tegen een bergwand staat geplakt. We worden om half acht aan het diner verwacht. Voor de eetzaal staan de rijen identieke, genummerde muiltjes al klaar. Ik kies een paar uit en stap de tatami op naar de aangewezen tafel. Mijn tafelgenoot volgt in mijn voetsporen, maar wordt halverwege onderschept en teruggestuurd omdat ze haar slofjes weer moet uitdoen. Als we beiden zijn aangeschoven en het menu overzien, voel ik iets onder tafel. Mijn slippers worden van mijn voeten geschoven. Ik ben door een serveerster beslopen die nu buigend en achterwaarts uit het zicht verdwijnt.

Japanse slofjes.Beeld Anke Riesenkamp

Er past mij schaamte, want wie zet er nu zijn gemuilde hoeven – de slofjes van een ander nota bene – op een van rijststro gemaakte tatami? Maar omdat ik de omvang van mijn blunder niet overzie, lach ik hardop. En ook dat is niet zoals het hoort in deze zaal vol Japanse gasten. Verrassend genoeg is het juist die lach die de afstand tussen ons en de Japanse gasten aan onze buurtafel overbrugt en die de avond in beweging zet. Een avond die eindigt op de parkeerplaats waar we vuurwerk afsteken met kleine jongens in slaapkimono waarvan de hoofdjes oplichten in het spetterende rode, gele en witte vuur.

Terwijl we van eiland naar eiland reizen, rijgen de dagen zich aaneen tot één meeslepende ervaring. Vliegende vissen. Roofvogels. Vlinders. Niet te evenaren sashimi, misosoep en udon. Wolkenformaties die boven de zwarte heuvels drijven. De rijstoogst die aan rekken hangt te drogen op de velden. En kunst die naadloos opgaat in de omgeving, zoals het onuitwisbare doolhof in de voormalige koperraffinaderij op het verrassende mini-kunsteiland Inujima. Of het kunstwerk van Rei Naito in het Teshima Art Museum op het eiland Teshima. Met een installatie die is gewijd aan waterdruppels die opwellen vanuit onzichtbare buisjes in de gevlinderde vloer van beton. De druppels stoten elkaar af of vloeien samen, waardoor ze een bolvormige druppel blijven of een stroompje vormen, dat uitmondt in een roerloze plas, die zal verdampen in de lucht boven het open ovaal in de overwelving.

Installatie van Rei Naito, Teshima Art Museum.Beeld Anke Riesenkamp

Het is soms hogere wiskunde. De juiste veerboot vinden en de juiste bus, maar het is gelukt om in Takamatsu te komen, eveneens onderdeel van de Setouchi Triënnale. Vanochtend hebben we om half 7 de fiets gepakt naar de Ritsurin-tuin, een van de belangrijkste historische parken van Japan. De Ritsurin is een meesterstaal in bonsaikunst maar dan met grote naaldbomen die ze in vorm snoeien. Maar het mooiste van de dag moet dan nog komen.

Het Isamu Noguchi Garden Museum aan de rand van Takamutsu, de voormalige verblijfplaats van beeldhouwer Isamu Noguchi (1904-1988) als hij niet op Long Island in New York verbleef. Directeur Fumi Ikeda geeft ons een rondleiding langs de dam van blokken marmer en graniet, via de tuin naar zijn werkplaats tot in zijn woonhuis, waar je als bezoeker normaal alleen door het raam naar binnen mag kijken.

Een bakkerswinkel langs de weg.Beeld Nicole Ex

Er is iets onbenoembaars als de Japanse stijl zijn hoogtepunt bereikt. Het is een ultiem gevoel voor proportie en een uitgekiend gebruik van materialen. Het is een geraffineerd inzetten van vierkante kaders en doorkijkjes, waardoor alle ruimtes en dingen die erin staan, voelen alsof ze vloeiend in elkaar overgaan en tegelijkertijd een voor een worden benadrukt. Er worden een paar grondprincipes in uitgedrukt: de noodzaak van het complementaire, het belang van imperfectie en de kracht van toewijding. Kijk naar het zwaarlichte en rondscherpe, of naar de vormen die net niet symmetrisch of in balans zijn, waardoor een spanning ontstaat die je opvalt – in het krukje, de deurlijst en de grillige nerven van het opgewreven hout.

Het ontregelt me. Maar dat heeft niets met esthetiek te maken ook al gaat het hier over pure schoonheid; het zijn de harmonie van deze essentiële kamer, en het ontzag voor deze ruimte en de maker.

Een lunchbox met sushi.Beeld Anke Riesenkamp

In de winkel bij de uitgang zijn Noguchi’s fantastische papieren lampen te koop, een te kleine versie helaas voor een te grote prijs, waardoor ik me tot de aanschaf van een affiche beperk, die ik de rest van de reis mee moet rondzeulen. Als dat geen toewijding is aan de meester, weet ik het ook niet meer.

Ik verlaat de Setouchi-eilanden met het verlangen om er terug te keren. Om met evenveel nieuwsgierigheid uit te zien naar het tweede deel van deze reis waar kunst niet langer de veilige intermediair is tussen mij en de natuur. Waar je op de Setouchi de natuur esthetisch beleeft, is nu de uitdaging om een op een met de wilde natuur te zijn.

Nagoya.Beeld Anke Riesenkamp

We hebben de trein van Takamatsu naar Osaka genomen en reizen vandaag door naar Kii Tanabe (Wakayama), waar onze driedaagse pelgrimage begint. Een reis van drie uur zuidwaarts langs de kust met grijze stranden, maar met een zee die voor het eerst blauw kleurt in het zonlicht. Zo lang drie uur reizen in Nederland duurt, zo kort voelt drie uur vandaag. Tijd is kauwgom. Je kunt het uitrekken en er een bolletje van maken. Eens kijken of het lukt om hem in het klooster in Koyasan onder een kussen te plakken om het ‘nu’ te ervaren.

Wie moeite heeft met stilzitten, spreekt de boeddhistische priester van de Muryōko-tempel zijn gasten toe, trekt de bossen in: ‘Want als je ruimte wilt ervaren, of leegte, loop je totdat je in je eigen stappen verandert en wandelen wórdt.’ Om wandelen te worden, hoef je niets anders te doen dan te gaan wandelen, het liefst weken of maanden en zonder haast om ergens te komen.

Het zijn eeuwenoude stenen trappen en wortelstelsels die als treden zijn te nemen, waarop we ieder afzonderlijk het cederwoud in trekken. Langzaam vind ik mijn cadans door bij de ene pas al te weten waar ik de volgende zet, zodat ik met lichte tred over de weerbarstige paden laveer. De aarde is droog, het licht getemperd en de spinnenwebben tussen de takken trillen door een bries. Om de zoveel tijd staat er een kleine tempel voor een offer of een gebed, maar het is vooral tijdens het lopen dat mij iets begint te dagen. Als íéts heilig is, dan is dat het leven zelf: in al zijn wanhoop en schoonheid, met al zijn waanzinnige kunst en natuur. Er ligt geluk in dit majestueuze bos. Ik word wandelen, ik ben wandelen, tot het moment waarop een zwarte slang mijn pad kruist en mijn ritme wordt verstoord.

Ishii Shouten-restaurant in Honmura waar ook een Art-houseproject is.Beeld Anke Riesenkamp

Praktische informatie

De Setouchi-eilanden zijn te bereiken met een vlucht van circa 11 uur naar Osaka. Vandaaruit met de trein naar Uno en de ferry naar Naoshima. Vanaf Naoshima zijn kleinere eilanden met de ferry te bereiken.

De vertrektijden van de ferry’s en de timeslots van de entreetickets voor de musea zijn lastig op elkaar af te stemmen. Neem dus ruim de tijd per eiland. Plan je reis van tevoren. Op de bonnefooi rondreizen, wordt in Japan niet gewaardeerd.

Een reisagent, zoals Dimsum Reizen, kent het gebied en kan logies regelen bij mensen thuis (dim-sum.nl).

Op Naoshima kun je logeren in het exclusieve Benesse House, met uitzicht op de Seto Zee en de gele pompoen van Yayoi Kusama.

Bezoek het Art House Project en eet udon-noedels van drie oma’s bij Ishii Shoten op Naoshima

Het kunsteiland Inujima kan alleen lopend worden verkend; er is geen verkeer. Vanaf Naoshima gaat een boot. 

Isamu Noguchi Museum in Takamatsu, de Japanse werk- en thuisbasis van beeldhouwer Isamu Noguchi.

Er zijn prachtige, maar veelal toeristische pelgrimroutes te bewandelen. Wij kozen voor de Kumano Kodo-route ten zuiden van Osaka. Een route van drie dagen was achteraf te kort voor een optimale beleving.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden