Onze gids deze week Sebastian Koch

Sebastiaan Koch: ‘Veel filmprojecten zijn lopendebandwerk geworden’

Terwijl hij ons gidst realiseert Sebastian Koch, een van Duitslands bekendste acteurs, zich steeds meer dat hij es wat anders wil gaan doen dan steeds maar acteren. Hiken, bijvoorbeeld.

Beeld Els Zweerink

Sebastian Koch (56) zal straks meer over Werk ohne Autor vertellen, de nieuwste film van Florian Hen­ckel von Donnersmarck, waarin Koch een nazi-­gynaecoloog speelt die met één genadeloze pennestreek gehandicapte of geesteszieke vrouwen verplicht laat steriliseren of de vergassingsdood instuurt.

Maar eerst: vakantiekiekjes. Hij is namelijk nét een halve dag terug uit Oostenrijk, waar hij in de buurt van het Bodenmeer in de bergen heeft gewandeld. En wat was het daar prachtig. Maar waar is zijn telefoon?

Koch loopt heen en weer door zijn modern ingerichte kantoor in Wilmersdorf, Berlijn. Het gehele gesprek zal hij in beweging blijven. Hij zal opstaan om zijn agenda te pakken, een postpakket aan te nemen en te openen, een envelop van de deurmat te grissen, Sprudelwasser in te schenken. En hij zal regelmatig aanschuiven met zijn laptop, om daarmee zijn gidskeuzen van beeld en geluid te voorzien.

Beeld Els Zweerink

De telefoon is gevonden en Koch laat spectaculaire panorama’s zien vanaf de berg die hij heeft beklommen. Tien dagen waren veel te weinig, zegt hij.

Eigenlijk wilde hij geen nazi-rollen meer spelen, maar graag maakte hij een uitzondering voor Werk ohne Autor, geënt op het levensverhaal van ­Gerhard Richter. Koch vond het messcherpe personage professor Carl Seeband, de schoonvader van de schilder, briljant geschreven. Regisseur Henckel von Donnersmarck betrok Koch al in een vroeg stadium bij de film. De twee zijn goede vrienden sinds ze samen het Oscar-winnende Das Leben der Anderen (2006) maakten. In hetzelfde jaar kwam Zwartboek uit: ook een groot succes. ‘Ik spreek een beetje Nederlands’, zegt hij ­vrolijk, ín het Nederlands. Een overblijfsel uit zijn relatie met Carice van Houten, zijn tegenspeelster in Zwartboek.

Maar dan zucht Koch en schraapt zijn keel. Hij is zijn stem deels kwijt. ‘Als ik eerlijk ben, ben ik helemaal klaar met het praten over de film en over mezelf.’ Dit is niet alleen het resultaat van te veel op elkaar gepropte promo-interviews. De vermoeidheid zit dieper.

Hij denkt er zelfs over een tijdje te stoppen met acteren. Een opvallende uitspraak voor een van Duitslands beroemdste en veelzijdigste acteurs. Koch: ‘De manier van filmmaken is veranderd. Veel filmprojecten zijn lopendebandwerk geworden, ze zijn ‘producties’ in de ware zin van het woord. De magie die op een filmset kan ontstaan omdat de tijd wordt genomen, raakt steeds meer verloren. En intussen wordt het publiek overvoerd met content. Mijn dochter, 22 jaar, gaat bijna nooit naar de bioscoop. Ze ­streamt series on demand, zoals bijna heel haar generatie.’

Voor het soort films dat hij graag maakt, is er nauwelijks nog een publiek, zegt Koch. En omgekeerd zijn er nauwelijks aanbiedingen die hem echt aanspreken. Hij wil daarom nieuwe wegen inslaan, met nieuwe projecten ­beginnen. En als Gids laat hij af en toe doorschemeren hoe die plannen eruit zouden kunnen zien.

‘Cohen was onderdeel van mijn jeugd, en door een hippe dj is hij weer terug in mijn leven.’ Beeld Gijsbert Hanekroot / Getty

Muziek: Leonard Cohen (via Acid Pauli)

‘Ik herontdekte Cohen onlangs toen een vriend mij een track van Acid Pauli, een Duitse dj, liet horen. Over een technobeat is de diepe stem van Cohen gelegd: een onwaarschijnlijke, maar perfecte match.

‘Ik ging erdoor naar zijn laatste albums luisteren en raakte zeer onder de indruk van de man. Van zijn leeftijd. Van hoe hij al zijn geld was ­verloren, noodgedwongen weer moest gaan optreden en zo een nieuwe, tweede carrière kreeg.

‘Als jongen wilde ik muzikant worden. Dat was het oorspronkelijke levensplan. Op mijn 14de begon ik met gitaarspelen en luisterde toen ook naar Cohen. Ik vond de melodieën mooi, maar voor zijn liedteksten was ik te jong.

‘Neem Sisters of Mercy. Een prachtig lied.’ Koch grijpt naar zijn telefoon en zoekt het nummer op. ‘Luister naar de tekst.’

Oh the sisters of mercy, they are not departed or gone.

They were waiting for me when I thought that I just can’t go on.

And they brought me their comfort and later they brought me this song.

‘Ik snapte dit niet op mijn 14de. Ten eerste was mijn Engels slecht. Laten we zeggen nul. En waarom zingt hij over twee nonnen? Nu ik ouder ben, raken die teksten me. Cohen was onderdeel van mijn jeugd, en door een hippe dj is hij weer terug in mijn leven.

‘Ik heb recentelijk mijn gitaar weer opgepakt. O nee, ik treed niet op. Nooit gedaan, die gitaar was altijd een geheim. Maar ik verlang de laatste tijd veel naar muziek maken en ik heb zin daarmee verder te gaan.’

‘Saxofonist Assif Tsahar is bezig met een documentaire over een muziekfestival in Ethiopië. Ik ga hem helpen met de montage.’ Beeld Barbara Zanon / Getty

Documentaire: A Thousand Stars, Assif Tsahar (in de maak)

‘Een vriend van mij, saxofonist Assif Tsahar, heeft een documentaire gemaakt over een ­muziekfestival dat een paar jaar geleden in Ethiopië plaatsvond. Alle stammen in het land trokken ernaartoe om muziek te maken. Het is geen high profile-festival met grote sterren. ­Iedereen is er een ster, een van de duizend.

‘De muziek is van grote eenvoud én grote schoonheid. Aan de basis liggen dans en zang die lopend worden uitgevoerd.

‘Assif stuurde mij de ruwe edit en vroeg wat ik ervan vond. Tijdens het bekijken ervan voelde ik een groot verlangen. Dát is de bron, dacht ik, dat is het oerritme dat in onze snelle samenleving volledig in de vergetelheid is geraakt.

‘En de Ethiopiërs zelf dreigen het ook te verliezen. Protestantse zendelingen hebben decennialang behalve het woord ook de overtuiging verspreid dat de duivel in die inheemse muziek zit. Met succes. Het muziekfestival is in die vorm inmiddels verboden.

‘Ik besloot dat deze film moet worden afgemaakt en dat ga ik nu samen met Assif doen. Ik wil kijken of ik hem kan helpen in de montage.’

Boek: The Sea-Wolf (1904), Jack London

‘Voor het eerst gelezen op m’n 16de. Ik was gefascineerd door het avontuur op zee. Maar toen ik het boek tien jaar geleden herlas, omdat ik de rol van kapitein Wolf Larsen ging spelen, ­begreep ik de filosofische laag pas.

‘Wolf is een fascinerend personage. Hij heeft een onaangepast karakter en kan met zijn blote handen iemand doden als hij wil. Maar in zekere zin is hij ook diep romantisch. Hij heeft nooit liefde gekend.

Beeld Els Zweerink

‘Wolf haalt een drenkeling aan boord, een jonge schrijver van aristocratische afkomst, en houdt hem gevangen op zijn schip. Dit speelt zich af in de tijd waarin de stoomschepen opkomen en de veel langzamere zeilschepen zoals die van Wolf wegconcurreren. De kapitein wil zijn kennis en waarden overbrengen op de drenkeling. En plaatst hem bewust in situaties die de jongeman sterker moeten maken. Dat doet hij op een ongelooflijk onhandige en brute manier. Toch leert de jongen van de kapitein en ze bouwen een vader-zoonrelatie op.

‘De film is niet zo goed gelukt, vind ik, de regisseur wilde een thriller maken en mikte daarom op het avontuur. Maar in de frictie tussen de aristocraat en die imposante man die zijn waardigheid en zijn oude wereld probeert te verdedigen, zit voor mij de grote spanning.

‘Tja, dit verhaal gaat ook over ouder worden, ben ik bang. Dat is absoluut een thema in mijn leven op dit moment. Net als het tempo waarin we leven. Ik heb altijd snel geleefd. Ik beweeg snel, ik doe alles snel. En nu lijkt het voor het eerst dat de wereld sneller gaat dan ik. Dit is nieuw voor mij… Grappig, dit realiseer ik me nu pas.’

Kunst: Büro (1995) van Thomas Demand

Büro van Thomas Demand. ‘Het heeft een schoonheid en scherpte die je bijblijft.’ Beeld Sotheby's

Koch klapt zijn laptop open en googelt naar zijn favoriete werk van Thomas Demand. ‘Met karton en papier bouwt hij replica’s van nieuwsfoto’s. Hij fotografeert de kartonnen sets, vernietigt ze vervolgens en de foto’s vormen zijn kunst.’

Kochs ogen schieten over het scherm. ‘Waar is het nou…’ Hij praat intussen verder: ‘Het klinkt misschien heel theoretisch: iets nabouwen van karton en dan fotograferen. Maar de vertaling die hij daarmee maakt, vind ik heel sterk. De moeite die erin zit, kun je zien, je kunt die voelen. Het lijkt net echt, zo knap is het gedaan, en toch voel je dat er iets kunstmatigs is… Aha, gevonden!’ Koch draait zijn laptop om. ‘Geweldig, vind je niet?’

Büro is een rommelig kantoor met rondslingerend papier, gemaakt van papier, al is dat nauwelijks te zien. Inspiratiebron is een foto die in 1990 was gepubliceerd in weekblad Der Spiegel. Op de foto was een kamer in het hoofdkantoor van de Stasi te zien, nadat het was geplunderd door demonstranten op zoek naar hun persoonlijke dossiers, vlak na de val van de Berlijnse Muur.

‘Het heeft een schoonheid en scherpte die je bij blijft. Ik zou dit werk dolgraag willen hebben, maar kan het niet betalen.’

Comedy: Stop it! van Bob Newhart (2001)

‘Een van de beste sketches ooit.’
YouTube wordt open geklikt.

‘Komt een vrouw bij de psychotherapeut. Ze is bang levend te worden begraven in een doos. Doktor Switzer, gespeeld door Bob Newhart, geeft eenduidig advies: ‘Stop it!’ Grote verbazing bij de vrouw. Dokter Switzer: ‘Je wilt toch niet door het leven gaan met de angst levend te worden begraven in een doos? Ik bedoel, dat klinkt doodeng.’ Dus: ‘Stop it!’

Koch lacht hardop en slaat met zijn hand op tafel. ‘Het is zo goed, omdat het zo eenvoudig is. Newhart acteert hier zeer precies. En ik vind het ook grappig hoe hij de draak steekt met onze neiging voor elk vervelend dingetje in ons leven naar een psycholoog te rennen. Er zijn veel problemen waarvoor therapie een uitkomst is. Maar soms is ‘stop it’ niet eens zo’n slechte raad.’

Boek/speech: Roger Willemsen, Wer wir waren: Zukunftsrede

‘Heb je weleens van Roger Willemsen gehoord? Een Duitse schrijver en interviewer. Zeer slimme man. Hij schreef een krachtige speech waarvan hij een boek wilde maken, maar stierf voortijdig aan kanker.

In Wer wir waren pakt Willemsen het perspectief van de toekomstige mens en laat die terugblikken op ons: hoogintelligente wezens die op de top van hun kennis en macht waren, precies wisten wat goed en fout was en er toch niet in slaagden het juiste te doen. Die latere generatie zal verbaasd over ons zeggen: ze liepen bij volle bewustzijn op een catastrofe af, maar deden niets.

‘Denk aan de klimaatproblematiek, doorgeschoten kapitalisme. In feite alles dat te snel gaat voor onze wereld. We pendelen van crisis naar crisis, weten precies wat er misgaat, maar gaan er toch gewoon mee door.

‘Deze tekst zette mij aan het denken. Hoewel het een beetje deprimerend klinkt, moedigt het juist aan. We kunnen nog steeds het tij ­keren en dat moeten we ook doen.’

Actrice: Adèle Exarchopoulos in La vie d’Adèle

‘Alle seks in films kan me gestolen worden, ook in La vie d’Adèle. Maar Adèles acteerwerk was zo… puur. Zo… authentiek. Ze ís de film.

‘Je ziet haar niet acteren en dat is natuurlijk het grootste compliment dat een acteur kan krijgen.

‘Je ziet Adèle Exarchopoulos niet acteren en dat is natuurlijk het grootste compliment dat je als een acteur kan krijgen’ Beeld Still La Vie d'Adèle

‘Je wilt dicht bij Adèle zijn, verliefd op haar worden en haar omhelzen. Tegelijkertijd wil je haar door elkaar schudden, omdat ze zo besluiteloos in haar liefdesverdriet blijft hangen. Je wilt haar toeschreeuwen: ‘Kom op, je hebt alles. Alles is goed. Je bent jong, mooi en geweldig. Stop ermee jezelf zo afhankelijk te maken.’

‘Óf ze is precies zoals de Adèle uit de film. Óf ze is een briljante actrice. Want wat zij heeft neergezet, is zeldzaam op het witte doek.’

Monumentale traphal van het Neues Museum in Berlijn. Beeld HH

Architect: David Chipperfield

‘Ik voel me meteen veilig en op m’n gemak in zijn gebouwen. Alsof ik thuis ben’, zegt Koch terwijl hij enthousiast met twee vingers op het toetsenbord tikt. Op het scherm verschijnt de monumentale traphal van het Neues Museum in Berlijn. De trapconstructie is strak, in materiaal en kleur. In de hal zijn geen tierelantijnen te bekennen, op de doorleefde bakstenen muren na.

Het mid-19de-eeuwse oudheidmuseum kwam zwaar gehavend uit de Tweede Wereldoorlog en raakte verder in verval in het DDR-tijdperk. De Engelse architect David Chipperfield leidde de ruim vijftien jaar durende renovatie in de jaren negentig en nul. ‘Hij weet op een beeldschone manier het verleden en heden samen te brengen.’

Beeld Els Zweerink

Koch klikt door foto’s van Chipperfields werk heen en denkt even na. ‘Zijn architectuur heeft iets strengs en lijkt zelfs iets kouds te hebben als ik er zo naar kijk. Maar zo voelt het absoluut niet als ik er middenin sta, dan is het warm.

Chipperfield woont in Berlijn. Een paar jaar geleden heb ik hem ontmoet. Hij is vriendelijk, ongelooflijk intelligent en heeft een mooie, diepe stem. Ik kan uren naar hem luisteren. Ik heb een paar gezellige avonden doorgebracht in zijn minimalistische keuken.’

Hiken: in de bergen

‘Lopen, simpelweg lopen. De afgelopen tien dagen liep ik elke dag hetzelfde, mooie, steile pad omhoog. Je moet je snelheid aan de uitdaging aanpassen, anders ben je na vijf minuten kapot. En zodra je het juiste loopritme hebt gevonden, is het net als mediteren. Je geest wordt bevrijd. Gedachten komen voorbij zonder dat je er last van hebt.

‘Ik was vergeten hoe dat voelde. Ik kom uit Zuid-Duitsland, maar woon al weer dertig jaar in Berlijn. En hier is geen enkele berg. We lopen over promenades of maken een Spaziergang in het park, maar in de stad wandelen is iets ­anders dan drie uur achter elkaar lopen in de natuur.

‘Ik mis het hiken, maar dat heb ik me nooit zo gerealiseerd. Daarvoor moest ik eerst weer een berg opklimmen.

‘Ja, dit moet ik vaker doen.’

CV

1962 Geboren in Karlsruhe, West-Duitsland. Groeide op in Stuttgart bij zijn moeder. Woonde tijdelijk in het weeshuis waar zijn moeder werkte.

1982-1985 Studeert acteren aan de Otto-Falckenberg-Schule in München.

2005 Albert Speer in miniserie Speer und er.

2006 Hoofdrol in Das Leben der Anderen. ­Oscar voor ­beste buitenlandse film.

2006 Tegenspeler van ­Carice van Houten in Zwartboek.

2009 Kapitein Wolf Larsen in boekverfilming Sea Wolf.

2015 Bridge of Spies

2015 Dokter Warnekros in The Danish Girl.

2015 Speelt Otto Düring, een rijke, Duitse filantroop in het vijfde seizoen van Homeland.

2018 Professor Carl Seeband in Werk ohne Autor.

Koch woont in Berlijn en heeft een dochter, Paulina, en een zoon, Jacob.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden