De Gids Maagverkleiningen

Rick Hollander verloor 50 kilo door zijn maagverkleining , maar zijn strijd duurt voort: ‘Het is niet zo dat we er een ziekte uitsnijden.’

Rick Hollander onderging een maagverkleining Beeld Adrie Mouthaan

Met 140 kilo en beginnende diabetes kreeg Rick Hollander een maagverkleining, net als al 55 duizend andere Nederlanders. Wat doet dat met iemand? En is het obesitasprobleem op te lossen met operaties?

Hij heeft kleding in alle maten hangen, zo vaak heeft hij sinds groep 8 van de basisschool met zijn gewicht gejojood. Vorig jaar nog viel hij op eigen kracht bijna 30 kilo af, met een straf sportregime en een streng voedingsschema. Kijk, zegt hij, en hij laat een foto zien van toen, gemaakt in de kleedkamer van de sportschool. Maar daarna nam de stress in zijn leven toe, keerde de makkelijke hap terug, en daarmee de kilo’s. Toen hij in de zomer in de spiegel zag dat hij wéér een dikke kop kreeg, zijn kleding strak begon te zitten, en hij niet meer met zijn dochtertje naar het zwembad wilde, besefte hij dat hij het nooit alleen zou redden. Ruim 140 kilo, diagnose morbide obesitas, een lever die dreigde te vervetten, bloedwaarden die op het begin van diabetes wezen; verpleegkundige Rick Hollander (26) besloot om zelf de patiënt te worden die hij in het ziekenhuis al jaren verpleegt: hij vroeg om een doorverwijzing voor een maagverkleining.

Het is december 2017, de week voor Kerst, als hij na zijn werk vertelt over de aanstaande operatie. Straks is zijn maag zo groot als een kiwi, en is twee meter van zijn dunne darm omgeleid, zodat alles wat hij eet en drinkt tijdens de reis door het spijsverteringskanaal een gedeelte overslaat. Niet alleen kan hij met zijn minimaag veel minder calorieën aan, omdat de darmen zijn ingekort kunnen ook minder voedingsstoffen worden opgenomen. De kilo’s zullen eraf vliegen.

Lekker makkelijk wel, jarenlang van alles eraan vreten en dan de chirurg het probleem laten oplossen – Hollander kent de minachting die dikke mensen ten deel valt. ‘Voor wie geen moeite heeft met zijn gewicht valt het niet te begrijpen’, zegt hij, bijna verontschuldigend. ‘Het is zo’n gevecht om de kilo’s eraf te houden. Ik kan me de hele dag aan mijn voedingsschema houden, maar ’s avonds snak ik naar eten en sla ik door. Hoofdhonger heet dat.’

Rick Hollander vóór zijn maagverkleining. Beeld Adrie Mouthaan

Het lijkt een goedkoop excuus, maar Rick Hollander heeft de wetenschap aan zijn zijde. Wie eenmaal fors te dik is, lijkt bij een afvalpoging tamelijk kansloos, zo blijkt uit een langlopende Britse studie waarvoor 3.500 mensen met verschillende stadia van obesitas werden gevolgd. Een man als Hollander, met een BMI (gewicht gedeeld door kwadraat van de lengte) van 41, heeft een kans van 1 op 1.290 om met dieet en sport af te vallen en op gewicht te blijven, becijferden onderzoekers in het American Journal of Public Health.

Het meest tot de verbeelding spreekt misschien wel een Amerikaans onderzoek, waarvoor veertien deelnemers van het televisieprogramma The Biggest Loser zes jaar na hun afvalrace weer werden opgezocht. Allemaal waren ze weer fors aangekomen, concludeerden de wetenschappers in het vakblad Obesity, een aantal van hen woog zelfs meer dan voor deelname aan het tv-programma. Het maakt duidelijk hoe hard het lichaam terugvecht bij een afvalpoging. Je mag dan voor het oog van de televisiecamera’s 150 kilo zijn kwijtgeraakt, met één biologische wetmatigheid valt niet te spotten: de ruststofwisseling, het aantal calorieën dat we verbranden als we niets doen, vertraagt na het afvallen, alsof de hersenen een noodplan in werking stellen. Zet twee mannen van 80 kilo naast elkaar en de man die is afgevallen en voorheen 120 kilo woog, verbrandt honderden calorieën minder per dag dan de man die altijd op gewicht is gebleven. Vandaar de lijfspreuk van bariatrisch chirurg Maurits de Brauw, die met zijn collega’s in het Amsterdamse Slotervaart-ziekenhuis twaalfhonderd maagverkleiningen per jaar doet: ‘De beste manier om af te vallen is niet aankomen.’ 

Kleinere maag, nieuwe liefde

Een maagverkleining heeft effect op het liefdesleven, concludeerden Zweedse wetenschappers dit voorjaar in vakblad JAMA Surgery. Na de operatie gaan patiënten, vergeleken met een controlegroep, vaker een nieuwe relatie aan maar ook vaker weg bij hun partner. Hoe meer patiënten afvallen, hoe groter de relationele gevolgen. Voor Marie Josee Koks en Gaby van Vlokhoven zijn die resultaten geen verrassing: ‘Zoveel gewicht verliezen leidt tot ander gedrag. Mensen gaan zich mooier voelen, durven meer.’ Alleen is er niemand die patiënten daarop voorbereidt, zeggen ze. ‘Iedereen ziet dat er iets met je gebeurt als je zo veel afvalt, dat kun je niet in het geheim doen’, zegt Koks. ‘Reacties van anderen kunnen heel confronterend zijn. Ze stellen zelfs intieme vragen, zo van: Hoe ziet je lijf er nu uit? Is alles gaan hangen?’

Koks en Van Vlokhoven ondergingen beiden een maagverkleining en hebben een succesvol online steun- en informatieplatform opgezet: Bariatrie Groep Nederland. Ze bloggen, vloggen, geven recepten, maken een maandblad en hebben bijna 20 duizend volgers. In het ziekenhuis wordt veel uitgelegd,  zij bieden daarna de praktische handleiding voor dagelijks gebruik. 

‘Veel mensen die een maagverkleining ondergaan, hebben een verstoorde relatie met eten gehad’, zegt Koks, ‘en dat probleem is daarna niet opeens weg. Het eerste jaar na de operatie word je soms beroerd van voedsel. Doordat je lichaam corrigeert hoef je niet na te denken en wordt je hoofd dom gehouden. Na een jaar verdwijnt die correctie langzaam, maar als het overgeven stopt en je hebt je hoofd niet meegenomen, dan ga je weer eten.’

Op hun website komt een constante stroom vragen binnen, die ze met hulp van experts beantwoorden. Zelf naar een psycholoog stappen is lastig, zegt Van Vlokhoven: ‘Durf je daar altijd te vertellen dat je weer een eetbui hebt gehad? Dat is bij ons, online en anoniem, een stuk makkelijker.’

Extra gemenigheidje: na het afvallen produceert het lichaam een tijdlang meer hongerhormonen. Dus de slankerd die vroeger dik was, moet levenslang toe met minder eten én omgaan met een geregeld terugkerende hongerklop. ‘Dat maakt mensen bijna kansloos’, zegt De Brauw. Al die afvalboeken en dieetproducten wekken de illusie dat afvallen een maakbare oplossing is, zegt zijn collega Wouter Leclercq, chirurg in het Máxima Medisch Centrum in Eindhoven. ‘Maar wie eenmaal flink is afgevallen moet zo hard op de rem blijven trappen, dat is bijna niet te doen.’

Die valstrik is na een maagverkleining afwezig, zo wijst wetenschappelijk onderzoek uit: de ruststofwisseling daalt een heel stuk minder, alsof de barometer in het hoofd wordt gereset. En dat maakt de kans op slagen flink groter. Het langstlopende onderzoek, een Zweedse studie waarvoor ruim tweeduizend patiënten werden gevolgd, maakt duidelijk dat zij vijftien jaar na de ingreep, variërend per type operatie, nog altijd 15 tot 25 procent van hun oude gewicht kwijt zijn. De controlegroep, die niet was geopereerd, bleef steken op 3 procent. De Nederlandse resultaten zijn vergelijkbaar, aldus De Brauw.

En zo is de ingreep ook in Nederland aan een opmars begonnen die niet meer lijkt te stuiten. Het aantal maagverkleiningen is in acht jaar tijd verdrievoudigd, naar ruim 7.200 in 2016 (de meest recente vrijwel volledige data). Zeker 55 duizend Nederlanders lopen, afhankelijk van het soort operatie, rond met een maag in de vorm van een kiwi of een banaan, zo blijkt uit cijfers die de Nederlandse Zorgautoriteit op verzoek verzamelde. Rick Hollander herinnert zich zijn verbazing toen hij op de afdeling chirurgie voor het eerst een patiënt verpleegde uit zijn geboortejaar. ‘Ik nam me voor om het echt niet zover te laten komen.’ Sindsdien heeft hij het aantal jongvolwassenen op zijn afdeling alleen maar zien stijgen.

Beeld Adrie Mouthaan
Beeld Adrie Mouthaan

De afgelopen maanden heeft hij gesprekken gevoerd met een psycholoog, een diëtist en met de chirurg: heeft hij geen psychische klachten, geen verslavingen, geen bijkomende ziekten? En is er echt geen andere optie om gewicht te verliezen? Van alle gegadigden valt 20 tot 25 procent na die strenge screening af, maar Hollander mag door. Op de eerste donderdag van het nieuwe jaar ligt hij ’s morgens vroeg op de operatietafel.

Het is tien voor half twaalf op een woensdagochtend als chirurg Wouter Leclercq in de operatiekamer van het Máxima Medisch Centrum naar het televisiescherm boven zijn hoofd wijst. ‘Kijk, deze witte ballon is de maag en die gele massa is vet.’ Op de operatietafel ligt een jonge vrouw met een BMI van 41, hetzelfde overgewicht als Rick Hollander. Leclercq doet met zijn twee collega’s vijf maagverkleiningen op een dag, drie dagen per week, zeshonderd per jaar. Allemaal via een kijkbuisoperatie.

Geroutineerd brandt hij met het operatiemes de maag in tweeën en zet hij een zakje van 4,5 bij 6 centimeter vast met nietjes. Daarna zoekt hij zijn weg door het buikvet naar de dunne darm, die hij op de minimaag aansluit. Verderop ligt het overgebleven deel van de maag, met daaraan twee meter dunne darm, in een klap overtollig geworden. In dat afgesplitste deel van de maag worden nog wel gewoon verteringssappen gemaakt en bovendien geven galblaas en alvleesklier vlak onder de maag hun zouten en enzymen af. Daarom wordt dat bungelende deel van de darm verderop opnieuw aangesloten. Bij een zogeheten sleeve, een operatie die in Nederland veel minder populair is, wordt alleen de maag verkleind en driekwart definitief verwijderd.

Zwanger

Vorige maand waarschuwde chirurg Wouter Leclercq samen met collega’s in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde voor de ernstige complicaties die kunnen optreden bij vrouwen die na een maagverkleining zwanger raken. De helft van alle maagverkleiningen vindt plaats bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd en naar zijn ziekenhuis worden steeds meer aanstaande moeders doorverwezen met ernstige buikklachten. Doordat er bij hen meer ruimte in de buikholte is ontstaan, kan door de groei van de baarmoeder de dunne darm bekneld raken. Hun klachten lijken aanvankelijk veel op onschuldige zwangerschapsklachten en daardoor wordt de diagnose soms te laat of niet gesteld. Dat kan, in het ernstigste geval dodelijk aflopen voor moeder of kind.

In Tien jaar lichter vertelt journalist Huib Stam die vanwege zijn ‘horizontale uitdaging’ zelf een maagverkleining onderging over zijn ervaringen en zet hij alle wetenschappelijke literatuur op een rij.

Na drie kwartier controleert Leclercq of alles goed vastzit. Slechts vijf kleine gaatjes in de buik van de patiënt herinneren aan de ingreep, terwijl er aan de binnenkant van alles is veranderd.

Drie maanden na zijn operatie tuurt Rick Hollander in de lunchroom van het OLVG West, het ziekenhuis waar hij werkt, op de menukaart. Een broodje bal, een gevulde koek, appeltaart, een uitsmijter ham-kaas, warme chocomel, er is niets bij wat hij nu zou kunnen eten. Een halve cappuccino, dat zal wel gaan, lacht hij. De periode na de operatie was zwaar, vertelt hij: thuis kreeg hij een nabloeding, hij moest met de ambulance terug naar het ziekenhuis. De eerste weken leefde hij op kwark en yoghurt, verder stond alles hem tegen. En zijn hoofd moest wennen: zijn ogen waren groter dan zijn maag. Een paar keer heeft hij een zogeheten dumping gehad, werd hij misselijk en duizelig, een soort straf van zijn nieuwe maag omdat het aanbod niet te verdragen was. Er is al 27 kilo af, van dreigende diabetes en leververvetting is in zijn bloed geen spoor meer terug te vinden. De week ervoor heeft hij tijdens een teambuilding van zijn werk voor het eerst weer gesport. 

Chirurg Maurits de Brauw ziet dagelijks hoe snel de gezondheid van zijn patiënten opknapt. Ruim 80 procent raakt van de diabetes af, door een nog niet helemaal opgehelderd samenspel van minder vetweefsel en een veranderde hormoonhuishouding. Hun bloeddruk daalt, de hoeveelheid slecht cholesterol neemt af, de kans op hart- en vaatziekten, kanker en artrose wordt een stuk kleiner.

Het klinkt bijna als een quick fix voor een grote kluwen medische problemen, maar De Brauw waarschuwt: ‘Het is niet zo dat we er een ziekte uitsnijden zoals bij andere ingrepen.’ Het idee dat je voortaan gewoon van alles de helft eet en zo op het gemakkie van je vet afkomt, klopt van geen kant.

Beeld Adrie Mouthaan
Beeld Adrie Mouthaan

Pakweg een jaar na de ingreep keren de hongerhormonen terug. Die worden gemaakt in de maag die grotendeels verdwijnt, maar kennelijk wordt de productie elders in het lichaam weer op gang gebracht. Bij de meeste patiënten past de barometer in het hoofd zich aan nu er minder eten binnenkomt, maar een deel van de groep krijgt na verloop van tijd opnieuw drang naar eten, zegt chirurg Leclercq, terwijl hij na afloop van de operatie snel een paar boterhammen wegkauwt. ‘Nee, ze kunnen geen grote hoeveelheden voedsel meer aan maar wel dertig keer per dag kleine beetjes en zo kunnen ze hun maag langzaam oprekken.’ Wat niet meehelpt is dat de dumpings, de straf die het lichaam uitdeelt als te veel of verkeerd voedsel wordt genuttigd, na verloop van tijd milder worden en patiënten bovendien leren welke voeding niet goed valt. Dat alles kan jammerlijke gevolgen hebben: 15 tot 20 procent van de groep valt na de ingreep te weinig af of komt gewoon weer aan.

Gemotiveerd blijven, de leefstijl aanpassen, regelmatig eten, sporten om de spieren in stand te houden, accepteren dat je niet meer kunt meebunkeren tijdens het kerstdiner, dat een taartje verkeerd kan vallen: alleen dan kan een maagverkleining op termijn succes geven. Alles verandert, zegt chirurg Leclercq: ‘In de hoop op een gezonde toekomst hebben mensen zich een levenslange handicap gegeven.’

‘Wij dagen de politiek uit om ons werkloos te maken’, schreef chirurg De Brauw twee jaar geleden in een paginagroot opiniestuk in de Volkskrant. Samen met zijn collega’s in het Slotervaartziekenhuis heeft hij de afgelopen jaren zes- tot zevenduizend maagverkleiningen gedaan, maar het is opereren tegen de klippen op, verzucht hij. Het is dat het budget beperkt is en er een gebrek aan verpleegkundigen bestaat, anders hadden de bariatrisch chirurgen in de zeventien ziekenhuizen waar maagverkleiningen worden uitgevoerd er makkelijk veel meer kunnen doen. Het obesitasprobleem valt niet met een operatie op te lossen: dat is de boodschap waar De Brauw al jaren op hamert en waarvoor hij onvermoeibaar de publiciteit zoekt. Een paar jaar geleden gaf hij zelfs in de Amsterdamse bioscoop Tuschinski commentaar bij een live maag-bypass die zijn collega een paar kilometer verderop uitvoerde.

Dat suikervrije frisdrank mogelijk een paar cent per fles goedkoper wordt, zoals vorige maand bekend werd: mooi nieuws natuurlijk, maar er is veel meer nodig om het ‘lui-en-lekkerland’ waarin we leven aan te pakken, aldus De Brauw. De overheid moet daar veel actiever in worden, zegt hij. Een vettaks en een suikertaks, snackbars in de buurt van scholen verbieden, stoplichten op producten zodat meteen duidelijk wordt wat ongezond is, beter voedingsonderwijs, mensen verleiden om meer te gaan bewegen; het is maar een greep uit de maatregelen die hij voor ogen heeft, maar waarvan hij in de programma’s van politieke partijen nauwelijks iets terugleest.

Eerder dronken

Het is een bijwerking die in het oog springt: met een minimaag word je eerder dronken. Dat komt vooral doordat alcohol sneller in het bloed wordt opgenomen, zegt chirurg Leclercq. Katers komen bovendien minder hard aan want door het afvallen functioneert de lever weer goed waardoor de alcohol goed kan worden afgebroken. Zo kan bij sommige patiënten de verkleining van hun maag tot een drankprobleem leiden. Vorig jaar liet een Amerikaanse studie zien dat een vijfde van alle patiënten na een bypass-operatie kampte met een alcoholverslaving. Chirurg De Brauw zegt dat het probleem hier veel kleiner is, dankzij een strenge screening. In De Verenigde Staten worden veel ingrepen in commerciële klinieken gedaan waar geen selectie plaatsvindt, zegt hij. Hier moeten verslavingen voor de operatie aantoonbaar onder controle zijn, anders worden patiënten afgewezen. In de langst lopende studie naar de gevolgen van maagverkleiningen, onder tweeduizend Zweden, was na 15 jaar bij 6 procent van alle patiënten sprake van een alcoholprobleem, cijfers die volgens De Brauw in overeenstemming zijn met de Nederlandse resultaten.

In de tussentijd heeft de beroepsgroep zich gebogen over verruiming van de toelatingscriteria. Een maagverkleining moet een laatste redmiddel zijn, zegt De Brauw, en daarom is de ondergrens gesteld op een BMI van 40 of van 35 als er bijkomende aandoeningen zijn. Maar bij obese patiënten met diabetes is haast geboden: door het vetweefsel in hun buik worden cellen resistent tegen insuline, het hormoon dat de suikeropname uit het bloed regelt. De alvleesklier gaat daardoor in de overdrive en maakt steeds meer insuline, totdat uitputting ontstaat. Dat is het moment dat schade aan organen kan ontstaan. Daarom willen artsen de richtlijn aanpassen en vastleggen dat diabetespatiënten eerder voor een maagverkleining in aanmerking komen, al vanaf een BMI van 30. ‘Wij kunnen diabetes genezen’, zegt De Brauw, ‘waar de internist alleen maar kan behandelen.’ Of het Zorginstituut de wetenschappelijke argumenten accepteert en zal adviseren om al die extra operaties te vergoeden is volgens een woordvoerder nog onduidelijk.

De meeste patiënten die chirurg Leclercq na de operatie terugziet, zeggen hem dat ze zich herboren voelen. Ze gaan weer uit, kunnen weer sporten en normale kleding kopen en wie werkloos was, krijgt opeens weer een baan. Toch reageert zijn collega De Brauw afhoudend als patiënten hem voor de operatie zeggen dat ze weer gelukkig willen worden. ‘Dan zeg ik: ik kan u wel lichter maken maar niet gelukkig.’ Mensen hangen hun geluk op aan hun gewicht, zegt Leclercq: ‘Logisch in een maatschappij waarin je wordt beoordeeld op je uiterlijk.’

Acht maanden na de operatie kan Rick Hollander de trap weer oprennen, heeft hij op vakantie zijn dochtertje meegenomen naar het zwembad en is hij van baan veranderd en méér gaan werken.  50 kilo is hij kwijt, eenderde van zijn oude gewicht. Nog 10 kilo eraf en hij weegt weer net zo veel als in groep 7 van de basisschool, vlak voordat hij met zijn opa, die huisarts was, aan zijn allereerste dieet begon. Thuis in Purmerend haalt hij een doosje kinderchocola uit de koelkast, daar eet nu alleen zijn vrouw nog van. Zijn hoofd is er de afgelopen maanden ‘heel anders over gaan denken’, zegt hij: het eten smaakt hem nog steeds prima, maar naar junkfood taalt hij niet meer en hij kan gewoon stoppen als hij genoeg heeft. Frisdrank slaat hij over nadat hij een keer niet lekker was geworden van een glas spa rood, zijn maag kan kennelijk niet meer tegen koolzuur.

Genoeg eiwitten eten en elke dag vitaminepillen slikken, dat zijn de enige verplichtingen die hij heeft, om te voorkomen dat een tekort aan essentiële voedingsstoffen ontstaat. Pas over een half jaar weet hij echt of zijn nieuwe maag hem slank houdt, en hoewel hij optimistisch is, heeft hij voor de zekerheid al zijn oude kleding toch maar op zolder laten liggen. Zijn oude broeken in maat 42 komen hem nu, zes maten kleiner, onwezenlijk voor. ‘Maar ik aarzel om ze weg te gooien, ik heb altijd heel veel kledingmaten in de kast gehad.’

Gisteren dacht hij: laat ik eens gek doen, en een croissant nemen. Vroeger zou hij die in twee happen hebben weggekauwd, nu deed hij er een half uur over.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.