Beschouwing De nieuwe stad

Op zoek naar leegte, stilte en rust: hoe vinden we die in de stad van de toekomst?

Beeld Melanie Corre

Steden worden steeds voller, elk vrij plekje moet renderen. Maar voor het menselijk welbevinden zijn leegte, rust en stilte essentieel. En het mooie is, die ruimte is er al.

In het hart van Tilburg, pal achter het station, staat een klooster rond elf groene hoven, onderling verbonden door een betonnen pergola: de breviergang, zoals het pad heet waar de kloosterlingen onder de bomen lopen te bidden. Althans, het gebouwencomplex doet aan een klooster denken, ook dankzij de serene witte gevels en de vele spitsboogramen. Maar wie de zandbakken en driewielers in de tuintjes ziet, begrijpt dat hier geen nonnen of paters wonen. De Clarissenhof, gebouwd door DOK Architecten, bestaat uit 339 koop- en huurwoningen.

Het is een van de vele nieuwe bouwprojecten waarmee het voormalige rangeerterrein ten noorden van het spoor getransformeerd wordt tot een nieuw stuk stad. De oude industrieloodsen worden in hoog tempo gevuld met kantoren, appartementen, horeca, een gigantische fietsenstalling en de nieuwe bibliotheek, gevestigd in de oude Locomotiefhal. Maar er was één ding dat architect Liesbeth van der Pol van DOK miste: ‘Ruimte voor de groeiende behoefte aan contemplatie in de hectiek van deze tijd.’

Als de natuur volledig haar eigen gang gaat, zoals in een oerwoud, zullen bomen, planten en mossen uiteindelijk elk stukje grond bedekken. Horror vacui noemde de Griekse filosoof Aristoteles dit fenomeen, ‘angst voor leegte’. Die angst bepaalt in belangrijke mate de huidige ontwikkeling van onze steden, die anders dan elders in de wereld niet uitbreiden maar naar binnen groeien.

Amsterdam, stapelstad

Zo wordt de openbare ruimte in de hoofdstad vormgegeven om de druk te verlichten.

Tussen 2000 en 2017 is in stedelijke gebieden een half miljoen woningen bijgebouwd. Tot 2030 wordt een toename verwacht van nog eens 700 duizend huishoudens, voorspelt het Centraal Bureau voor de Statistiek. Het rijk kiest ervoor steden verder te verdichten en zo de ommelanden zo veel mogelijk te sparen. Een van die verdichtingsprojecten is de Tilburgse spoorzone, waar het geluid van treinen zich vermengt met dat van bouwkranen.

Te midden van deze stedelijke implosie biedt de Clarissenhof een ander geluid, dat van verstilling. Het is er een in een reeks recente plannen die zich richten op ruimte voor reflectie: een bescheiden, maar belangrijke tegenbeweging binnen de stedelijke verdichting. ‘Geen geluid, geen mensen, geen drukte. Rust, gewoon rust’, zo verwoordt architect Jurgen ten Hoeve zijn verlangen om de stedelijke drukte van zijn studiestad Rotterdam te ontvluchten. Voor zijn afstuderen had hij het idee ongebruikte openbare ruimten te transformeren tot een netwerk van plekken voor stilte, rust en bezinning. Dit resulteerde in het Stadsklooster Rotterdam, een schaduwnetwerk van contemplatieve ruimten, dat vorig jaar meerdere architectuurprijzen won.

De Clarissenhof in Tilburg. Beeld Arjen Schmitz.

Terwijl we dichter op elkaar wonen en werken, verdwijnen als gevolg van secularisatie en digitalisering steeds meer publieke interieurs zoals kerken en (buurt)bibliotheken; juist plekken waar je tot rust kunt komen. De koffiebars met flexplekken waar we tegenwoordig naartoe gaan, draaien om ontmoeten, netwerken en consumeren. De opmars van de binnenstedelijke horeca toont hoe elke vrije plek in de stad moet renderen. Dat geldt ook voor ons dagelijks leven. We werken met de laptop in bed en fitnessen op kantoor. De druk om te produceren is nooit helemaal weg. Het aantal mensen met burn-outklachten neemt intussen toe.

Ook stedelijke verdichting kan negatieve gevolgen hebben op ons welbevinden, blijkt uit onderzoek. Hoge gebouwen leiden tot een groter gevoel van drukte, hoge dichtheden tot onrust en stress. De Wereldgezondheidsorganisatie heeft stress in 2017 aangewezen als een van de belangrijkste gezondheidsrisico’s in de komende jaren. Ziekteverzuim als gevolg van stressklachten kost in Nederland jaarlijks 1,8 miljard euro.

Omgekeerd ontdekten onderzoekers dat de omgeving kan bijdragen aan het menselijk welbevinden, bijvoorbeeld door uitzicht op natuur, stilte en wandelruimte te bieden. Daarmee komt een business case in beeld voor het ontwikkelen van ‘loze’ ruimte. Fysieke leegte, prikkelvrije ruimten, maar ook mentale leegte of ‘innerlijke tijd’, zoals filosoof Joke Hermsen de tegenhanger van de kloktijd noemt.

Hoogbouw mét oog voor biodiversiteit

Wolkenkrabbers zijn niet meer per se grijze, betonnen kolossen. Steeds vaker worden torens ontworpen met begroeiing (en dan geen klimop). Een boom op het balkon, hoe werkt dat?

Hoe creëer je leegte? Een logische eerste stap is: door te stoppen met overal gebouwen neer te zetten, en meer openbare ruimten te maken. Maar het een hoeft het ander niet uit te sluiten. ‘Leegte is overal om ons heen’, zegt Ronald Rietveld van studio Raaaf. ‘Alleen zien we het vaak niet.’ In 2010 zette Raaaf het thema leegte in een klap op de kaart met de installatie Vacant NL, de Nederlandse inzending voor de architectuurbiënnale in Venetië. De ontwerpers toonden de tienduizend (overheids)gebouwen die op dat moment – midden in de economische crisis – vacant waren, door van elk pand een schaalmodel uit blauw schuim te maken. De installatie was een oproep aan de Nederlandse overheid om het ‘enorme potentieel’ van al die gebouwen te benutten. Niet door ze vol te proppen met woningen en kantoren, maar door ze te gebruiken voor kennisontwikkeling, de kunsten en innovatie.

Zelf ontwikkelde Raaaf een strategie die bruikbaar is bij het creëren van lege plekken: materiaal weghalen in plaats van toevoegen. Zo zaagden ze een bunker open langs de A2 bij Culemborg. Daarmee werd in een keer de binnenkant zichtbaar van de honderden bunkers die in Nederland verborgen liggen. Ze stelden de omgang met cultureel erfgoed ter discussie; door deze brute ingreep in dit gemeentelijk monument werd het uiteindelijk een rijksmonument.

Nederland telt talloze in onbruik geraakte kerken. De afgelopen decennia werden ze vooral verbouwd tot zorgcentrum of appartementen, als ze niet werden afgebroken. Sinds enkele jaren zie je dat kerken een nieuw leven krijgen als stadskloosters, sociaal-culturele initiatieven, geïnspireerd door het kloosterleven. Op stadskloosters.nl staan er inmiddels twintig. Voor het (fictieve) stadsklooster dat Ten Hoeve voor Rotterdam ontwierp, nam hij het Sankt Gallen klooster in Zwitserland en de Sint-Peterskerk in het Zweedse Klippan als voorbeeld.

De opengezaagde bunker naast de A2 bij Culemborg. Raaaf stelde hiermee de omgang cultureel erfgoed ter discussie.

Religieus erfgoed omvat veel zaken die nu van waarde kunnen zijn bij het ontwerpen van rust- en stilteplekken, ziet ook architect Liesbeth van der Pol. ‘Kerken en kloosters hebben in zichzelf de zoektocht naar contemplatie. De architectuur draaide om het creëren van harmonie, door het gebruik van ritme, repetitie en ordening. Bij kathedralen heb je vaak de doolhof: de uitgestelde wandeling, die je ruimte geeft om dieper na te denken.’

In Vlaanderen wordt gesproken over een ‘betonstop’, wat inhoudt dat er vanaf 2040 geen open ruimte meer mag worden bebouwd. In Nederland, waar dagelijks 8,3 hectare grond onder gebouwen en asfalt verdwijnt, lijkt dat niet aan de orde. Maar de introductie van de stiltecoupé in de trein en het eerste stiltecafé in Rotterdam zeggen iets over het verlangen naar leegte, net als de (architectuur)debatten die vorig jaar in Tilburg en Rotterdam plaatsvonden onder het motto ‘rust versus reuring’. We zijn op zoek naar een stad die het beste van twee werelden in zich verenigt.

Deze tekst is een ingekorte en bewerkte versie van het essay dat Kirsten Hannema schreef voor het Jaarboek Architectuur in Nederland 2018/2019 ‘Under Pressure’, dat op 7 mei is verschenen (uitgeverij nai010, € 39,95).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.