OmmetjesNoordwest-Friesland

Op zoek naar het verdwenen spoortalud in Noordwest-Friesland

Reis deze zomer door Nederland met de Volkskrant. Wekelijks drie nieuwe audiotours voor liefhebbers van natuur, cultuur en architectuur. Aflevering 11: fiets met kunstredacteur Arno Haijtema in het noordwesten van Friesland langs een voormalig spoortraject tussen Stiens en Harlingen.

Beeld Joost Stokhof

Ommetje 11

waar: Voormalige spoorlijn tussen Harlingen en Stiens

wat: Landschap en geschiedenis

Hoe & hoe lang: Per fiets, een halve dag 

Het is een landschap dat verlangen oproept. Naar beschutting tegen de eeuwig waaiende westenwind. Naar de golven die hier aan de kust niet rollen maar smoren in het slikkige wad. Naar het verleden, toen een spoorlijn de kleigronden verbond met het naties omspannende spoornetwerk, zodat het, pakweg, Sint-Jacobiparochie verbond met Istanbul. Legde je je oor te luister op het staal, dan hoorde je de cadans van de Orïent Express.

Wie met de auto over de autoweg snelt van Harlingen naar Leeuwarden, ziet in het noorden een landschap dat ligt te niksen. Plat en leeg, op een kerkje en een enkele boerderij na. Maar, dat is de hoogmoedige automobilistenblik. Het is hier niet plat. En er heerst stille bedrijvigheid. 

Om grip te krijgen op dit universum van hoge luchten en verre horizonten besloot ik per fiets te zoeken  – altijd fijn een concreet doel te hebben – naar de restanten van de spoorlijn tussen Stiens en Harlingen, onderdeel van een in zakelijk opzicht weinig succesvolle onderneming, opgericht begin 20ste eeuw. Al in de jaren dertig kwam een einde aan het passagiersvervoer, in de jaren zeventig staakten goederentreinen – met hun ladingen aardappelen – de strijd tegen de vrachtwagens.

De rails zijn weggehaald, taluds overgroeid of met paden belegd. Hier en daar herinnert een spoorwachtershuisje of stationsgebouw aan de Noord-Friesche Locaal-Spoorwegmaatschappij, de N.F.L.S. Maar je moet goed zoeken. En er zijn verlokkingen wat verder verwijderd van de imaginaire kromming op de landkaart tussen begin- en eindpunt Stiens en Harlingen. En waarom zouden we die niet meepikken?

Tsummarum

We beginnen in Tzummarum, bij het Eetcafé met monumentale jarenzeventigallure. Tegenover het eetcafé een kerk met een origineel grafmonument: de felrode deur van een vrachtwagen, met erop in zwierige letters geschilderd: Transportbedrijf Groeneveld, Oosterlittens, en onderaan: Rinse groet U.

We gaan oostwaarts, waar het vooroordeel dat het hier plat land betreft direct wordt geloochenstraft. Tzummarum ligt bovenop een terp, zodat we naar het lager gelegen ommeland roetsjen. Naar het stationsgebouw, grondig gerestaureerd in vooroorlogse stijl. Een stukje rails langs het perron en een sein herinneren aan het verleden, alsook een bijgebouwtje met een mini-spoorwegmuseum.

Firdgum

Verderop lonkt de eenzame kerktoren van Firdgum. Omringd door de doden van eeuwen bekroont de sierlijk ranke toren uit de 13de eeuw een kleine terp – de bijbehorende kerk is eind 18de eeuw wegens bouwvalligheid afgebroken. Een wonder dat het huidige gevaarte door de westenwinden niet is kromgetrokken.

De spoorlijn liep verder oostwaarts, naar Minnertsga, maar in het noorden lonkt de zeedijk. We fietsen langs glooiende korenvelden waarover zwaluwen scheren en aardappelvelden in zoet geurende bloei. Vanaf de dijk zien we Ameland en Terschelling, dunne landstroken aan de horizon.

Westhoek

We worden naar het oosten geblazen, richting Westhoek, een lange rechte weg met soms een herenboerderij en talrijke minuscule arbeiderswoningen erlangs: uitzicht op de zeedijk vanuit de achtertuin, aan de voorkant zicht op de Leeuwarder wolkenkrabber de Achmeatoren, en de mysterieuze Navo-spionagebol die als een immense paddestoel groeit bij de vliegbasis.

We passeren de Golf van Onrust, een monumentje in de vorm van een rollende golf ter ere van Ferdinand Domela Nieuwenhuis, de anarchistische dominee die de sociale beweging in de aardappelstreek vuisten gaf om – geweldloos – te vechten tegen de ongelijkheid. Meindert Talma, de noordelijke singer-songwriter, heeft het heldenleven onlangs nog bezongen in De Domela Passie: De anarchist is de baanbreker/ en padvinder in de bossen van/ vooroordelen en domheden/ De anarchist is de baanbreker.

In Sint Jacobiparochie maken ons op voor het slotoffensief tegen de tot stormachtige kracht aangewakkerde wind. Naar Minnertsga, waar het oude stationsgebouw nog net herkenbaar is, opgeslokt door de lange lelijke gevel van een loods. Iets buiten het plaatsje rust het talud langs een rijtje huizen, met erbovenop een schelpenpad.

Een paar kilometer trappen nog is het naar ons uitgangspunt in Tzummarum. Donkere wolken vliegen over het lege land voor ons, en ik denk zwoegend tegen windkracht 7 nog eens aan Domela en hoe Talma zijn levensmotto Recht voor allen bezingt: Het licht is vrij, de lucht is vrij. En dat ’t ook de aarde zij, daar moeten wij naar streven. Voor de duur van een werkdag is dat in elk geval gelukt, op de Friese klei.

Ga voor de volledige route, compleet met audiotour, naar volkskrant.nl/ommetjes.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden