Op zoek naar de roots van enige échte Robin Hood: de Schotse held Rob Roy

Op schrijversbedevaart in Schotland

Het is dit jaar tweehonderd jaar geleden dat Sir Walter Scott met zijn roman Rob Roy de gelijknamige 18de-eeuwse volksheld annex misdadiger een gezicht gaf. Hij effende de weg voor het toerisme in de ruige Schotse natuur.

De grot bij Loch Lomond waar Rob Roy zich verstopt zou hebben Foto David Bronkhorst en Chantal van Wees

'Kijk, Daar verstopte Rob Roy zich voor de mannen van de hertog van Montrose', wijst de kapitein. We varen over Loch Lomond, het grootste meer van Schotland, op weg naar de plek aan de oever waar volksheld annex vrijbuiter Rob Roy zich tussen de rotsen schuilhield. Roy geldt als de Robin Hood van Schotland. Het verschil met de Engelse volksheld: Roy heeft wél echt bestaan en wij zijn op weg naar zijn oorsprong.

Rob Roy was geboren als Robert Roy MacGregor (1671-1734) in het gehucht Inversnaid. Bij een tocht over Loch Lomond, op de grens tussen de hoog- en laaglanden ten westen van Glasgow, kom je er vanzelf langs. De kapitein vaart langs de donkere rotsen aan de waterkant. In grote witte letters staat 'cave' gekalkt. Kan niet missen.

In beeld: 

Scroll door de zoektocht naar de Schotse Robin Hood in veertien prachtige foto's.

Al tweehonderd jaar vergapen toeristen zich aan de grot waar Roy zich zogenaamd verborgen hield, want bewijs dat hij daar ooit echt heeft gezeten, ontbreekt. De schrale wind jaagt genadeloos over het dek, maar de dramatische schoonheid van de omliggende bergketens laat de vakantiegangers, mits goed ingepakt, de kou trotseren. Voor Schotse begrippen is het topweer: geen regen.

De meeste bezoekers kennen Rob Roy van de gelijknamige film uit 1995 met de Ier Liam Neeson in de hoofdrol. Daarin wordt Roy neergezet als een verantwoordelijke clanleider van een roedel zachtaardige, hardwerkende Schotten die de speelbal worden van Schotse adel. In werkelijkheid liep het verhaal iets anders.

Of Roy net zo knap als Neeson was, weet niemand, er bestaat geen officiële afbeelding van hem. Roy is een verengelsing van het Gaelische ruadh, wat rood betekent: Rooie Rob dus.

Het zou kunnen dat hij een flinke blos had, maar volgens de overlevering was hij een zwaar behaarde, rossige bonk van een vent met zulke lange armen dat hij de touwtjes van zijn traditionele kousen zonder te bukken kon strikken. Dat van die lange armen werd waarschijnlijk gezegd omdat hij zo behendig was in het ontvreemden van vee en geld.

Zijn clan, de MacGregors, stonden niet alleen te boek als onbetrouwbaar, maar ook als wreed. Zo gaat het verhaal dat ze, nadat een paar van de clanleden voor straf hun oren hadden verloren omdat ze in het gebied van de koning hadden gejaagd, wraak namen door het hoofd van de jachtopziener af te hakken en deze op de eettafel van zijn dochter te etaleren.

De waterval van Arklet, waar ooit het huis van Rob Roy heeft gestaan Foto David Bronkhorst en Chantal van Wees

Rob Roy groeide op in The Trossachs. Dit bosrijke gebied ten westen van Glasgow, de grootste stad van Schotland, wordt gekenmerkt door stille lochs (meren), glooiende braes (heuvels) en hier en daar een ben (berg).

Hier leerde Roy zich bekwamen in de werkzaamheden waarin de MacGregors uitblonken: het stelen van koeien, om deze op markten in de laaglanden te verkopen. Roy en trawanten hielden er regelrechte maffiapraktijken op na: zij boden boeren tegen betaling bescherming, opdat hun vee niet werd gestolen. Men beweert hier dat zo het woord blackmail werd uitgevonden: black was de kleur van het vee en mail betekent rente. Die betaalde rente weerhield de clanleden er overigens niet van alsnog vee van de boeren te stelen.

Behaarde boef

Het huis van Roy naast de watervallen van Arklet is er niet meer, maar wel het Inversnaidhotel, waar beroemde gasten als koningin Victoria en de dichter Woodsworth sliepen tijdens hun door Rob Roy geïnspireerde Schotlandreis. Tegenwoordig logeren er vooral wandelaars die Schotlands beroemdste route lopen: de West Highland Way. Het imposante hotel werd ooit gebouwd als jachthuis door de aartsvijand van Roy, de hertog van Montrose.

Of Roy een behaarde boef met lange armen was of niet, hij stond bekend als een charismatische man die alom geliefd was. Zo ook door de Hertog van Montrose, die hem grote geldsommen toevertrouwde om in zijn naam vee te verhandelen. Toen Roy een bedrag van 1.000 pond niet kon terugbetalen aan de hertog, ging het mis. Roy werd vogelvrij verklaard en vluchtte diep de hooglanden in, waar geen wet gold.

De Scottish Borders waar Scott zijn versie van Rob Roy verzon Foto David Bronkhorst en Chantal van Wees

In dit beboste gebied ontbraken destijds zelfs paden, maar tegenwoordig slingeren smalle bergwegen naar elke uithoek. De loofbomen uit Roys tijd maakten plaats voor uitgestrekte dennenbossen, want hout is een van de belangrijkste inkomsten van Schotland. Maar het gevoel van vogelvrij zijn, in de gunstige zin, krijg je er nog steeds.

De kuddes Schotse hooglanders die Roy en zijn manschappen achterover drukten, zijn niet meer populair en vervangen door schapen. Maar wie goed oplet, ziet de harige graasmachines met hun gevaarlijk ogende hoorns hier en daar nog in de glooiende velden staan. Vrijbuiter Roy daarentegen is nog onverminderd populair. In elk gehucht langs de Lochs klinkt zijn naam. Zo is er een Rob-Roymenu bij knisperend haardvuur in een eeuwenoude herberg (een Highland ale en een grote kom cullen skink: gerookte schelvis, aardappelen en melk) en kun je een heuse Rob Roykilt aanschaffen in de MacGregor-kleuren, rood en zwart.

Praktische informatie

- Voor een bezoek aan Rob Royland is een vlucht naar Glasgow en een huurauto de efficienste manier. De Scottish Tourist Guide Association heeft goed ingevoerde gidsen om alle Rob Roy-locaties te bezoeken. stga.co.uk

- Om de 200ste verjaardag van het boek Rob Roy te vieren, is er dit jaar in het huis van Walter Scott een tentoonstelling gewijd aan de vele Roy-adapties voor toneel en film. scottsabbotsford.com

- Rob Roy Way: een wandelroute van 150 kilometer die van Drymen naar Pitlochry gaat. robroyway.com

- Algemene Schotlandinformatie: visitscotland.com

- Voor dit artikel is gebruikgemaakt van de enige historische studie over Roy van David Stevenson: The hunt for Rob Roy: The Man and the Myths (2004)

Aangeboren aversie tegen machthebbers

Waaraan dankte Roy zijn reputatie als volksheld? Waarschijnlijk omdat het Schotse volk een aangeboren aversie lijkt te hebben tegen machthebbers. En zijn vlucht voedde de legende. Van Roy werd graag verteld dat hij een boef was, maar een goede: hij zou zijn buit meestal delen met minderbedeelden en nooit iemand onterecht geweld aandoen.

Zo is er het verhaal van een oud vrouwtje dat de huur niet kon betalen. Roy schoot het bedrag voor en zei: 'Vraag wel om een betaalbewijs'. Vervolgens overviel hij de rentmeester en stal hij de reeds opgehaalde huur. De rentmeester keerde terug naar alle huurders, onder wie de vrouw, om de huur opnieuw te innen. Maar door haar kwitantie kon zij aantonen dat ze al betaald had. Dit soort verhalen sprak tot de verbeelding van velen, onder wie enkele beroemde schrijvers.

Per boot kom je vanzelf langs Inversnaid Foto David Bronkhorst en Chantal van Wees

Al tijdens Roys vlucht schreef de Engelse schrijver en journalist Daniel Defoe (Robinson Crusoe) Highland Rogue (1723) over Roy, dat werd uitgebracht als krantenfeuilleton. Hierdoor groeide Roys reputatie als held. Ook de Engelse koning George I was verzot op zijn avonturen; zo kreeg Roy uiteindelijk een koninklijk pardon. Maar pas écht onsterfelijk werd hij toen schrijver Sir Walter Scott (auteur van Ivanhoe) in 1817 zijn Rob Roy publiceerde.

De man die Rob Roy uitvond als held, was daarmee meteen verantwoordelijk voor het eerste toerisme in Schotland. Het waren de romantische beschrijvingen van landschap en cultuur in de bestseller die ertoe leidden dat Schotland als vakantiebestemming op de kaart kwam te staan. Velen wilden net als Roy de ruige natuur in om het gevoel van vrijheid te ervaren.

Schotse identiteit

De schrijver verkocht de ruige Schotse identiteit aan de wereld én de Schotten zelf. Die gingen, zich nu volop bewust van hun unieke culturele erfgoed, collectief op zoek naar hun eigen clan en bijbehorende plaids. Toen koning George Schotland bezocht, als eerste lid van het koninklijk huis in honderd jaar, was dat op uitnodiging van Scott. Heel Schotland werd voor die gelegenheid ingepakt in geruite kilts, doedelzakken en whisky. Zo kennen wij Schotland nog steeds, want waar koningen gaan, volgt later het voetvolk. Een betere reclame voor een land is er niet.

Van het geld dat Scott met Rob Roy verdiende, bouwde hij in de regio Scottish Borders zijn prachtige en zelf ontworpen neogotische landhuis: Abbotsford House. Niet verwonderlijk is hier ook de grootste Rob Roycollectie te vinden, door de schrijver zelf door de jaren heen verzameld.

Het vee graast langs Loch Lomond Foto David Bronkhorst en Chantal van Wees

Bij binnenkomst in het landhuis springt Scotts hang naar romantiek en avontuur meteen in het oog: de muren hangen vol bric-à-brac, zoals met Franse wapenuitrustingen uit Waterloo, geweien van Schotse hooglanders en glimmende helmen en harnassen. Ook het zwaard van Rob Roy hangt er en zijn dolk en portemonnee liggen uitgestald in een vitrine. Onmogelijk te zeggen of die spullen echt zijn, maar ja, het gaat om het verhaal.

In de overvolle bibliotheek staat het bureau waaraan Scott schreef. De schrijver zou zich in zijn werk over Roy hebben gebaseerd op de volksverhalen die de ronde deden over de vrijbuiter. Toch zou Scott zich later ook lang schuldig hebben gevoeld over het sterk geromantiseerde beeld dat hij van Roy de wereld in had geholpen.

De Rob Roybedevaart eindigt in stijl op de plek waar hij zijn laatste levensjaren doorbracht en de eeuwige rust vond, in het gehucht Balquhidder. De vergezichten op de bergen, bomen en wolkenluchten zijn adembenemend. Op het graf van Rob Roy, staat: MacGregor despite them. De MacGregors trokken zich niets aan van het koninklijk verbod om, als straf voor hun criminele activiteiten, hun clannaam te gebruiken.

Doorstappend vanaf de begraafplaats, over een kronkelend weggetje, kom je op de plek, op het punt waar Loch Voil eindigt en Loch Doine begint, waar de voormalige veedief zijn laatste dagen in vrijheid sleet. In dit Schotse paradijs overleed Roy, allesbehalve avontuurlijk, want vredig in bed, op 28 december 1734. Een bronzen hekje vermeldt zijn leeftijd: 70 jaar. Eigenlijk was hij 63, maar ja, zo gaat dat bij legenden.