De Gids Balkontips

Op Caspars balkon kregen de wormen ten onrechte nog geen aandacht

Caspar Janssen op zijn balkon, 22 oktober. Beeld Najib Nafid

De winter komt eraan, maar op het balkon krioelt het nog van leven. In de grond zijn nog zeker honderd soorten bodembeestjes aan te treffen.

Het regent voort, dan weer hard, dan weer zacht, maar over het algemeen gestaag. Het seizoen afsluiten, dat is nu de bedoeling, maar als het dan opeens even zonnig is komen zweefvliegen, wespen en allerhande andere vliegen toch weer tevoorschijn. En het duifkruid blijft bloeien, net als de margrieten en de bolderik, de herfstasters zijn onveranderd populair, evenals de klimop.

Ik dacht dat ik wel uitontdekt was op mijn balkon, maar niets is minder waar. Op de valreep gaat het zelfs nog de diepte in. Met hulp van Matty Berg, als dierecoloog verbonden aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Berg doet onderzoek naar bodemdiertjes, hij probeert onder meer aan de hand van hun eigenschappen te voorspellen hoe ze gaan reageren op bijvoorbeeld extreme hitte en droogte, of koude. Nuttige informatie, met het oog op veranderend landgebruik en klimaatverandering bijvoorbeeld. De bodem is in soortenrijkdom vergelijkbaar met het tropische regenwoud en de koraalriffen, en de vraag is: welke soorten krijgen het mogelijk moeilijk, en hoe erg is dat? Ook in de stad is dat soort informatie relevant. Een gezond bodemleven kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat de bodem in het natte seizoen water goed opneemt en vasthoudt, en in droge zomers niet uitdroogt.

Beeld Najib Nafid

Samen met twee collega’s inventariseerde Matty Berg heel Amsterdam op pissebedden, miljoenenpoten en duizendpoten, in 270 kilometerhokken om precies te zijn. Een monnikenwerk, maar Berg doet het met plezier, al jaren. En zelfs mijn balkon met potten grond wekt zijn nieuwsgierigheid op. Enthousiast gaat hij aan de slag, en in zijn kielzog gaat er weer een wereld voor me open, op mijn eigen balkon. Het begint al met een regenworm, Lumbricus rubellus om precies te zijn. ‘Waar wormen graven, gedijt de mensheid. Wanneer wormen sterven, gaan samenlevingen ten onder,’ schreef de Britse journalist Christopher Lloyd. Dave Goulson, de Britse hommeldeskundige schrijft in zijn laatste boek dat regenwormen misschien nog wel belangrijker zijn voor gezonde ecosystemen en het welzijn van de mens dan bijen. Want regenwormen verluchtigen bodems, en recyclen dood organisch materiaal. Zonder regenwormen zouden voedselgewassen en wilde planten lang niet zo snel groeien, er zou dus, kortom, veel minder voedsel zijn op aarde. Des te vreemder is het dat de rol van regenwormen in bodems pas sinds kort nadrukkelijk wordt onderzocht. Goed, op mijn balkon zijn ze dus present, wormen, dat wist ik al wel, maar het had tot nu toe niet zo mijn aandacht. Ten onrechte natuurlijk.

Berg is nog maar net begonnen. Na een groepje ruwe pissebedden komen we toe aan de andere soorten die ik tot nu toe had genegeerd of over het hoofd had gezien. Duizendpoten, springstaartjes, witte vliegen, rouwmugjes, oorwurmen, cicaden, roofmijten, zwarte wegmieren. ‘Dit zijn gewoon kleine ecosysteempjes,’zegt Matty Berg, gebogen over een pot. ‘Die springstaartjes kunnen hier een hele levenscyclus voltooien. Als je deze pot echt minutieus gaat inventariseren dan kom je makkelijk op zeven, acht soorten springstaarten en vijftien soorten mijten.’

Beeld Najib Nafid

Dan naaktslakken, ook verschillende soorten, zoals Cochlicopa lubrica, de glanzende agaathoren, alleen al vanwege de naam het vermelden waard.

Her en der tilt Berg de bladeren van planten op en bestudeert de bodem, af en toe zuigt hij met een apparaatje een springstaartje of een witte vlieg op om het beter te bestuderen. Hij ontdekt verschillende soorten hangmatspinnetjes onder de bladeren in de plantenbakken. Hangmatspinnetjes die hun web – de naam zegt het al – horizontaal spinnen. Ze trekken hun prooien door het web heen naar beneden, en als het web eenmaal vol met gaten zit dan spinnen ze weer een nieuwe. In Nederland komen ongeveer honderd soorten hangmatspinnetjes voor. Even later treffen we ook nog de zwartrugrenspin aan, uit de familie van de renspinnen.

Woekerend groen en het insectenhotel op Caspar Janssens balkon. Beeld Najib Nafid

En dan zien we, zowaar, een rups. Eindelijk: een rups. Dat had er aan ontbroken, tot nu toe. Terwijl ik op mijn balkon toch zo graag wilde bijdragen aan de vermenigvuldiging van vlinders. Het is de rups van de muntvlinder, stellen we al snel vast, en dat is niet verrassend, want muntvlindertjes heb ik genoeg gezien, in mijn planten.

Matty Berg concludeert: ‘Ik schat dat je op dit balkon nu zeker nog honderd soorten bodembeestjes kunt aantreffen.’ Zo zie je maar: compleet zal mijn inventarisatie nooit kunnen zijn binnen het kader van dit project. Belangrijker is: die beestjes zitten er allemaal niet voor niets. Niet dat ze het bewust doen, maar ze spelen allemaal een rol in het omzetten van dood plantenmateriaal in voedingsstoffen. Het principe van de kringloop. Het begint met schimmels en bacteriën, de belangrijkste afbrekers, die worden gefaciliteerd door al die beestjes. Door het kleiner maken van het bladmateriaal wordt het makkelijker voor schimmels en bacteriën. Zelf verteren de wormen, springstaartjes, duizendpoten en co. ook bladmateriaal, en poepen het uit. En zo komen alle voedingsstoffen van al dat dode plantenmateriaal weer in de bodem terecht. ‘Als je begint met potgrond dan is er nog niet zoveel leven. Hoe langer je het laat lopen zonder er iets aan te doen, hoe meer bodemdieren er komen. Je krijgt allerlei leuke micromilieutjes. En nu zie je: er zit van alles.’

Zeepkruid, druifkruid, brandnetel en sedum (uitgebloeid). Beeld Najib Nafid

Het valt Berg alles mee, wat hij allemaal aantreft op mijn balkon. ‘Er ligt hier zoveel, oud plantenmateriaal, nieuw materiaal, voedselrijk materiaal, soorten die makkelijk afbreken en soorten die moeilijk afbreken, je hebt hier verschillende grondsoorten. Zolang er maar diversiteit is, heb je veel soorten op je balkon.’

Het klinkt wellicht ingewikkeld, maar het komt er op neer dat het maar goed is dat ik alle dode bladeren en stengels laat liggen, al moet ik zeggen dat ik in een eerder stadium wel uitgebloeide eenjarige planten heb verwijderd. Als je planten weghaalt haal je de stikstof ook weg, want de planten nemen de stikstof uit grond op. Laat alles staan en je zorgt dat de voedingsstoffen weer in de grond komen. Dan heb je een kringloop. Matty Berg: ‘Deze potgrond kun je dus best een paar jaar gebruiken.’

Ook weer goed nieuws.

Beeld Najib Nafid

Een paar dagen later. In de binnentuinen hoor ik vinken en roodborstjes, er zijn erg veel koolmeesjes. Zijn het doortrekkers, wintergasten, of zoeken de vogels uit het buitengebied de stad op voor de winter? Een koolmees schuilt – ik vul het maar even in – voor de regen, bovenop de kast op mijn balkon. Voorlopige conclusies over dit project kan ik wel trekken: er is veel gelukt. Honderden soorten beestjes hebben zich op mijn balkon begeven, waaronder heel veel wilde bijen en hommels, veel zweefvliegen, veel wespensoorten, vogels, ook vlinders, zij het niet alle gewenste soorten. Alles voor de bestuiving. Het staat in geen verhouding tot wat er elders verdwijnt, of wat er te bereiken valt in tuin, akker of veld. Maar toch, het is niet niks wat er mogelijk is op een balkon. En dat al in één jaar. Nu uitglijden naar de winter. Het idee was dat deze rubriek zou lopen tot afgelopen zomer. Maar dat was toch vreemd; een cyclus moet je afmaken. In het vroege voorjaar zal ik nog eens verslag doen van wat zich dan weer meldt op mijn balkon, wat heeft overwinterd. Met echte conclusies. Ik heb op de valreep nog wat zaadjes ingezaaid. Over een poosje plaats ik de voertafel voor vogels terug op het balkon. Nu gaan de balkondeuren even dicht.

Oost-Indische kers. Beeld Najib Nafid

Nieuw gedetermineerde soorten (een selectie):

Lumbricus rubellus (regenworm)

Springstaarten, verschillende soorten , waaronder Folsomia candida

Witte vliegen (verschillende soorten)

Ruwe pissebed (Porcellio scaber)

Huissteenloper (Lithobius melanops)

Tuinbladkruiper (Cryptops hortensis)

Cicades, verschillende soorten, waaronder de groene cicade (Cicadella viridis)

Rouwmuggen

Roofmijtjes

Hangmatspinnen (verschillende soorten)

Zwartrugrenspin (Philodromus dispar)

Zwarte wegmier (Lasius Niger)

Behaarde slak (Trichia hispida)

Glanzende agaathoren (Cochlicopa lubrica)

Alvast vijf tips voor het volgende seizoen, voor een balkon vol bijen en andere bestuivers

1.Koop geen potgrond met turf. De meeste potgrond die in tuincentra wordt verkocht bevat wel turf. Daartoe worden kostbare veengebieden afgegraven in bijvoorbeeld de Baltische staten, waarbij ook CO2 vrij komt. Er bestaat prima potgrond met compost als basis. Bio-Kultura bijvoorbeeld.

2.Kies voor een mix van nectarrijke drachtplanten en waardplanten. Het liefst zogeheten oorspronkelijk inheemse planten. Niet uit xenofobische overwegingen, maar omdat in Nederland voorkomende wilde bijen nu eenmaal vliegen op planten die hier oorspronkelijk voorkomen. Op verschillende websites (vermeld bij eerdere afleveringen) zijn lijsten te vinden met geschikte planten voor vlinders en bijen, en hun bloeitijd.

3.Zorg dat de bijenboog gespannen blijft. Met andere woorden: zorg vanaf het vroege voorjaar tot in het najaar voor bloeiende planten. Bij voorgaande afleveringen staan alle planten vermeld die in de loop van het seizoen op mijn balkon verschenen.

4.Koop biologische, gifvrije planten en zaden. Dat is juist van belang als het doel is om insecten en bestuivers te gerieven in plaats van te verzwakken. Een lijst van natuurvriendelijke kwekers en zadenleveranciers staat op biotuinwijzer.nl. Bij sommige tuincentra begint er mondjesmaat een assortiment te ontstaan van biologische planten en boompjes.

5. Nu al inzaaien voor het volgende seizoen is een goed idee. November is ook een goed moment om nieuwe planten in pot of tuin te zetten. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden