Olifantje geboren in Artis, dierentuin worstelt met de roze wolk

In Artis is zondag een olifantje geboren. Hij of zij krijgt een naam, maar een wedstrijd komt er niet meer. De Amsterdamse dierentuin wil zijn dieren 'ontmenselijken': knap lastig bij een babyolifantje.

Beeld Ronald van Weeren

De dierverzorgers van Artis vieren een personeelsuitje in bierbrouwerij 't IJ als het laboratorium van het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis belt. Het is dinsdagavond 11 oktober. Niemand van de verzorgers verwacht op dat moment dat de bevalling van olifant Thong Tai aanstaande is. Het kalf is tussen eind oktober en begin november uitgerekend, 22 maanden nadat de 33-jarige bul Mekong Thong Tai besteeg. Toch meldt de laborant die avond dat de laatste bloedtest uitwijst dat het zwangerschapshormoon progresteron 'minder dan 1' is - het signaal dat Artis waarschijnlijk binnen twee dagen een nieuw kalf kan verwachten.

De verzorgers drinken hun biertje op en gaan naar de donkere dierentuin. Niet veel later zitten alle zeven olifantenverzorgers van Artis in het voederhok op zitzakken tussen de hooibalen en kratten met wortels. Via een groot scherm kunnen ze op infraroodbeelden Thong Tai en haar dochter Yindee volgen in de stal. Er gebeurt niets.

Een functie hebben de verzorgers in principe niet bij de bevalling. Thong Tai kan de klus als het goed is alleen af, zo heeft ze het al drie keer gedaan. Alleen als er iets mis is met het kalf telt elke minuut en moeten de artsen van Artis zo snel mogelijk kunnen ingrijpen. Daarom moeten ze alert blijven.

Het geduld van de verzorgers wordt in de dagen daarna op de proef gesteld. Zeker nadat de dierenarts een artikel heeft gevonden waarin staat dat de bevalling in uitzonderlijke gevallen tot wel 14 dagen op zich laat wachten. Vanaf de tweede nacht draaien ze ploegendiensten.

Vrijdagnacht: niets. Zaterdagnacht: niets. Het hele weekend lopen de twee olifanten gewoon buiten.

Als verzorger Remco Holterhuis zondagmiddag rond 18 uur het gebouw afsluit ziet hij dat Thong Tai staat te poepen en de stroom meloengrote bollen opeens blijft hangen. Daar ziet hij de bult, die verraadt dat een massieve schedel op weg is naar beneden. Terwijl hij zijn collega belt, groeit de bult en niet veel later ligt daar het kalf. Remco heeft al twee olifantengeboortes meegemaakt, maar zo snel ging het nog nooit.

Direct nadat het kalf er is, draait Thong Tai zich om. Met haar slurf blaast ze in het slurfje van haar jong. Ook Yindee, van wie Artis hoopt dat ze de komende jaren zelf drachtig zal worden, buigt zich om het kalf van dichtbij te kunnen zien. Opgewonden trompetteren de dieren naar elkaar. Zodra het kalf probeert te staan ondersteunt Thong Tai het met haar slurf. De verzorgers denken te zien dat het een koetje is, een vrouwtje. Maar dat is van later zorg, eerst krijgen de dieren zo veel mogelijk rust, zodat het kalf zo snel mogelijk de tepels bij Thong Tais voorpoten weet te vinden. Om 20.45 uur is het zover: het kalf heeft gedronken.

Terwijl de verzorgers dat volgen, hebben hun collega's van marketing andere besognes. Zij zullen dezelfde nacht nog de buitenwereld op de hoogte brengen. Inclusief foto en filmpje. Voor de media en de 45 duizend Artis-volgers op Facebook. En er gaat een bericht uit naar aan alle 1.654 bezoekers die zich op het sms-geboortebericht hebben geabonneerd door à raison van 2 euro het woord 'olifantje' te sms'en naar nummer 4333.

Tekst gaat door onder de video

Dikke bult
Zondagmiddag rond 18 uur ziet de oppasser dat de geboorte van een olifantje aanstaande is en gebeurt dat razendsnel

Eerste slok
Om 20.45 heeft het kalf gedronken.

In afwachting van de meute heeft directeur Haig Balian een paar weken voor de bevalling opdracht gegeven de verblijven nog even goed op te poetsen. Tienduizenden extra bezoekers verwacht de dierentuin de komende maanden in de olifantenstallen.


Geen namenwedstrijd

De geboorte van een olifantje in Artis wordt door veel Amsterdammers beleefd als de komst van een nieuw gezinslid. Net zoals de plotselinge dood van Mumba - het vierjarige olifantje dat vorig jaar op een druilerige decemberdag plotseling overleed aan een herpesvirus - aankwam als een persoonlijk verlies. Vaste bezoekers kwamen een bloemetje brengen. Kinderen stuurden tekeningen van Mumba in de hemel.

Tienduizenden extra bezoekers verwacht de dierentuin de komende maanden in de olifantenstallen. Allemaal willen ze 'het olifantenbaby'tje' met dat hulpeloos bungelende slurfje zien ronddartelen tussen de benen van moeder en halfzus. In afwachting van de meute heeft directeur Haig Balian een paar weken voor de bevalling opdracht gegeven de verblijven nog even goed op te poetsen. In een hoogwerker heeft de Artis-glazenwasser met een ragebol alle stof uit de hoeken van de huizenhoge stallen weggehaald, aan de tl-buizen is geen spinnenweb meer te bekennen.

Tegelijkertijd worstelt Balian met de roze wolk die er om de olifantengeboorte hangt. Hier dreigt de 'antropomorfisering' die hij in zijn dierentuin de laatste jaren juist probeert te bestrijden. Het projecteren van menselijke eigenschappen en gevoelens op dieren staat in de weg van de missie van de tuin: bezoekers leren over de natuur, ecosystemen en de rol die de wilde soortgenoten van de dieren in Artis in die ecosystemen innemen.

Met dat doel in het vizier is Balian in de afgelopen dertien jaar als een wervelwind door de dierentuin getrokken. 'Hij heeft elke steen in Artis omgedraaid', zeggen zijn medewerkers. Een groot deel van zijn missie was het verder inkrimpen van 'de collectie' van Artis. Weg met 'de postzegelverzameling' van weleer, met honderden diersoorten naast elkaar in kleine hokken. En meer ruimte zodat de overgebleven dieren zich zo natuurlijk mogelijk kunnen gedragen.

In zo'n dierentuin heb je het niet meer over zebra's Fons en Marietje die na een 'zwangerschap' bevallen van hun 'babyzoon' Japie, vindt Balian. Daarom heeft hij vorig jaar ook een 'namenprotocol' vastgesteld, dat terughoudendheid voorschrijft bij het geven van namen.

In het protocol is tegelijk opgenomen dat olifanten per definitie wel een naam krijgen. Onder meer om de dynamiek tussen de dieren goed te kunnen uitleggen, is het argument. Maar een prijsvraag waarbij kinderen de naam voor het nieuwe olifantje bedenken, zoals vroeger gebeurde, is nu ondenkbaar. Het zijn dit keer de verzorgers die een naam voor het olifantje kiezen. Een naam die moet verwijzen naar de regio waar de Aziatische olifant vandaan komt. En als het even kan vermijdt Artis het gebruik van de naam. Zo werd er in het jaarverslag niet over Mumba's dood geschreven, maar over 'het jongste olifantje'.

Amsterdam en de olifanten

Het eerste voorbeeld van de warme band tussen olifanten en het Amsterdamse publiek dateert al van 1839, tien jaar na de oprichting van de dierentuin. Toen verwierf Artis Jack. Het 'topstuk' uit de 'ménagerie' van kermisman Cornelis van Aken. Daartoe behoorde verder enkele leeuwen, een panter, een tijger, een poema, hyena's, ijsberen, bruine beren, een zebra, een gnoe, een kangoeroe en een boa-constrictor.

De bezoekers waren dol op de grote goedmoedige Jack, die hen op zijn rug door de tuin vervoerde. Totdat hij na negen jaar in een bronstige woedeaanval uit zijn hok ontsnapte, andere dierenverblijven sloopte en bomen ontwortelde. Tot verdriet van veel bezoekers moest directeur Westerman het dier op last van de politie afmaken. Nadat rattengif en Pruisisch zuur niet bleken te werken, stelde hij een vuurpeloton samen van zes oppassers met 'door eenen bekwamen hand geladen' buksen. Na 'eenen ontzettende kreet zeeg Jack neder', memoreerde Westerman in een artikel.

Later was er Murugan, de bul die de Indiase premier Pandit Nehru in 1955 als eenjarig kalf op de boot zette voor een enkele reis Artis. Nehru beantwoordde zo een brief van kinderen uit de Spaarndammerbuurt, die zo graag een klein olifantje wilden. Omdat Artis op dat moment alleen vrouwelijke olifanten had, zat dat er niet in. Murugan was met dik vijfduizend kilo en twee lange asymetrische slagtanden jarenlang de publiekslieveling. Maar de hoop op een kleine olifantje wist Murugan tijdens zijn verblijf in Artis niet in te lossen. Hij bevredigde in al die jaren alleen zichzelf, met zijn enorme penis tussen de knieën van zijn achterpoten.

Het lang verwachte jong kreeg Artis pas met de komst van Thong Tai, begin deze eeuw. De koe was in Blijdorp al bevrucht door Alexander en baarde in 2005 Yindee. Als onderdeel van een Europees fokprogramma kreeg Thong Tai daarna af en toe een bul op bezoek. Ook die wisten de S-vormige bocht naar haar baarmoeder te vinden - een manoeuvre die voor olifantenmannen de nodige oefening vergt. In 2009 kreeg Thong Tai -een twee maanden te vroeg geboren kalf - dat overleed. En in 2011 werd Mumba geboren. Het publiek - warmgemaakt met posters met de leus 'Artis verwacht een olifantje' - stroomde toe.

Menselijke eigenschappen

Als subject van menselijke affectie heeft de olifant natuurlijk zijn uiterlijk mee. Dat grote onhandige lichaam in die ruim zittende huid. Die flaporen en slurf. Maar de intelligentie en het sociaal-gevoelige van het dier zijn vermoedelijk een even belangrijke verklaring voor de vraag waarom mensen zo van olifanten houden. Daarin herkennen we ze.

'Als er een giraffe sterft, loopt de kudde er bij wijze van spreken zo omheen', zegt verzorger Hein Knaap die al 22 jaar de olifanten in Artis verzorgt en daarnaast schapenboer is. 'Maar olifanten zijn totaal van slag.'

Vreselijk vond Hein het om afgelopen jaar de rouw te zien die moeder Thong Tai en halfzus Yindee voelden om Mumba. Nadat het olifantje binnen een dag bezweek aan inwendige bloedingen als gevolg van olifantenvirus EEHV, lieten de verzorgers haar nog een paar dagen in de stal liggen. Met flapperende oren stonden de twee olifanten naast het lijkje, tastend met hun slurf en af en toe zachtjes duwend met een poot. In de maanden daarna kostte het de verzorgers grote moeite om de olifanten te interesseren voor de dagelijkse 'target-training'. Daarbij worden olifanten beloond met appels, bananen en wortels als ze op verzoek van de oppassers lichaamsdelen naar een bolletje op een stok bewegen. Normaal vinden ze het leuk, maar na Mumba's dood konden ze het niet opbrengen.

En kijk hoe Thong Tai en Yindee reageren op de dikke buik die verzorger Christien Graven onder haar blauwe Artis fleecetrui draagt. Aan de nieuwsgierige slurfen merkte Christien dat de dieren al heel vroeg doorhadden dat ze zwanger was. 'En ze zijn voor mijn gevoel ook echt veel voorzichtiger met me, zorgzaam.'

Ja, mensen herkennen veel in olifanten, zegt ook directeur Haig Balian. Een van de mooiste geluiden die hij afgelopen jaren in zijn directeurswoning aan de rand van de dierentuin hoorde, was het trompetteren van een jonge olifant. 'Een soort gepiep, niet hard, wel indringend.' Dat ontroert hem omdat hij weet dat olifanten op zo'n moment weer eens een conflict hebben en dat willen oplossen. Om die emotie besloot Balian ook dat de olifanten absoluut in Artis moesten blijven. 'Want herkenning is een goed beginpunt om de interesse te wekken voor het grotere verhaal.'

Er wordt op dit moment gebouwd aan een uitbreiding van het buitenverblijf voor Thong Tai, Yindee en het nieuwe kalf. Op de plek van de oude parkeerplaats en de roofdierengalerij, waar tijgers, poema's en lynxen jarenlang in donkere kooien hun paden insleten - heen en weer, heen en weer, heen en weer. Daar krijgen de olifanten straks ruimte om tussen nauwkeurig ontworpen rotsen en bomen hun eten bijeen te scharrelen. In een groot bassin kijken zwemmende olifanten bezoekers straks recht in de ogen.

Het nieuwe olifantje heeft al een kleine bijdrage aan die toekomstige leefruimte geleverd. De opbrengst van de sms-actie komt ten goede aan de nieuwbouw.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden