EssayDe 21ste eeuwse Stoïcijn

Lifehack: leef als een stoïcijn, of nou ja, als zijn 21ste-eeuwse zelfhulpversie

Het betere voornemen voor 2020: Waarlijk een Beter Mens worden. Gaat dat eindelijk lukken met de lifehacks en filosofische doeboeken van de ‘nieuwe stoïcijnen’, die in Silicon Valley ineens zo populair zijn?

Beeld Typex

Het is de start van een nieuw decennium en qua goede voornemens komen we niet meer weg met een rondje joggen, positieve gedachten, het scheiden van plastic of een wijntje minder. We willen ons niet beter vóélen, we willen een beter mens zíjn, of zelfs (een momenteel veelgebezigde slogan in de fitness- en zelfhulphoek) ‘de beste versie van onszelf’. Niets zo opwindend als een kloek voornemen – en niets, helaas, dat zo snel weer onder het tapijt is geveegd, maar daaraan denk ik nu nog even niet, in het staartje van 2019.

Er valt genoeg te verbeteren. Wat zou ik graag iemand zijn die zich minder laat overvallen door drukte, chaos of onzekerheid. Iemand die zich minder op de kop laat zitten door meningen van anderen, betere afspraken maakt en zich minder laat afleiden door haar telefoon. Iemand die zich minder richt op kortetermijnzaken (paprikachips, Twitter, het eindeloos lezen van onlinerecensies voor de aankoop van een nieuwe elektrische tandenborstel) en meer op langetermijnzaken (klimaatverandering, persoonlijke groei, het schrijven van een opera). Ik kan nog even doorgaan met mijn angstaanjagend snel uitdijende monstervoornemen: zorgvuldiger zijn in mijn omgang met geliefden, goede werken verrichten, slechte gewoonten afzweren. Een sterker karakter kweken: minder ego-gedreven, gedisciplineerder, genereuzer, geduldiger.

U mag dit ambitieus of zelfs onrealistisch noemen, maar er is een groeiende groep mensen die mij bezweert dat precies déze veranderingen voor mij in het verschiet liggen, als ik me bij hun club voeg. Sommige van deze mensen zijn al een paar millennia dood. Andere dragen dure kapsels, moeilijke brillen en hebben filosofische mantra’s als ‘Het Obstakel Is De Weg’ en ‘Ego Is De Vijand’ op hun onderarmen getatoeëerd.

Onverwachte opleving

De filosofische school van het stoïcisme werd zo’n 2.300 jaar geleden opgericht door Zeno van Citium, maar maakt momenteel een onverwachte opleving door: managementgoeroes, topsporters, lifestylecoaches en succesvolle jongemannen uit Silicon Valley grijpen massaal naar Marcus Aurelius, Epictetus en Seneca. De afgelopen jaren verschenen vele honderden boeken, podcasts, cursussen en blogs van zogeheten ‘nieuwe stoïcijnen’ die de oude teksten nieuw leven inblazen. Veelal zijn ze geschreven vanuit het klassieke gedachtengoed, maar specifiek gericht op problemen waar mensen nu tegenaan lopen. Sociale media. Procrastinatie. Paprikachips.

Het stoïcijnse gedachtengoed gaat er kortweg van uit dat het enige wat écht goed is (op zijn filosofisch: wat morele waarde heeft) het in handelingen en gedachten navolgen van deugden is: praktische wijsheid, rechtvaardigheid, durf en zelfbeheersing. We moeten ons vooral niet druk maken over dingen waarop we geen invloed hebben, maar onze energie productief en intentioneel gebruiken voor datgene waarover we wél controle hebben: wat we doen, vinden en willen. We zijn immers nooit helemaal de baas over wat er met ons gebeurt: of onze geliefde bij ons blijft, of we die promotie krijgen, of we gezondheid, geld of status hebben en of we gelukkig zijn – een goede stoïcijn accepteert dat soort voor- en tegenspoed, inderdaad, stoïcijns. Maar we zijn wel vrij te kiezen om zo redelijk, rechtvaardig, dapper en beheerst mogelijk te handelen in elke gegeven situatie. Dat is allemaal veel makkelijker gezegd dan gedaan en het is iets dat de aspirant-stoïcijn voortdurend actief moet oefenen. Bijvoorbeeld door zich steeds de slechtste uitkomst voor te stellen, een objectief standpunt in te nemen tegenover zijn eigen emoties of – ook gezellig – uitgebreid stil te staan bij de eigen onvermijdelijke dood en die van geliefden.

De opkomst van het stoïcisme als zogeheten lifehack – dat wil zeggen: als strategie om het dagelijks leven efficiënter in te richten – is grotendeels te danken aan de jonge Amerikaanse strateeg en schrijver Ryan Holiday. Hij destilleerde uit filosofische teksten en voorbeelden van deugdzame personen uit de geschiedenis een aantal motiverende zelfhulpboeken die als warme broodjes over de toonbank gaan.

Tegenreactie

En hij is niet de enige. De stoïcijnse (of ‘stoïcijnsige’) golf lijkt een stevige tegenreactie op zowel de esoterisch-spirituele zelfhulpboeken van de jaren negentig (De Celestijnse belofte, anyone?) en de wollige volg-je-gevoelsgolf van de jaren nul (met als hoogtepunt de knotsgekke bestseller The Secret, die stelde dat als je iets maar graag en hard genoeg wilt, het door de natuurwet van de aantrekkingskracht vanzelf naar je toe komt). Hedendaagse boeken als 12 regels voor het leven van Jordan Peterson, het beter-werkenboek Grip van Rick Pastoor, Happy van de beroemde Britse illusionist Derren Brown en The Subtle Art of Not Giving A F*ck van Mark Manson zijn allemaal voorbeelden van succesvolle boeken die, hoewel heel verschillend, toch duidelijk op stoïcijnse leest zijn geschoeid. Waar mensen lange tijd werden opgeroepen hun zelfvertrouwen zo veel mogelijk te cultiveren, hun succes te visualiseren en hun tekortkomingen te accepteren, liggen in het zelfhulpschap nu vooral veel oproepen tot eigen verantwoordelijkheid en equivalenten van een schop onder de kont – niet comfortabel, maar wel verhelderend. En wie weet helpt dit wél.

Kritiek is er ook. Het ‘zelfhulpstoïcisme’ van Holiday zou niet meer zijn dan de zoveelste consumentistische lifestylekeuze – op de website van Holiday is een hele reeks stoïcijnse merchandise te vinden, van een foeilelijk borstbeeld van Marcus Aurelius tot een gouden zegelring met de Latijnse spreuk Memento mori (‘gedenk te sterven’) voor 245 dollar. De filosofie zelf wordt ook harteloos genoemd, en met de nadruk op eigen verantwoordelijkheid perfect toegesneden op de harde, neoliberale, individualistische maatschappij. En inderdaad: in een wereld die sowieso steeds complexer en ongelijker wordt, lijkt er met de nadruk op grenzeloze verantwoordelijkheid voor je handelen en plicht tot zelfverbetering weinig oog voor hoe ingewikkeld, onduidelijk en oneerlijk de sociale structuren zijn die bepalen wie wat krijgt, wie succes heeft en wie faalt. De beweging wordt in opzet en heldenverering ook wel héél klassiek-macho genoemd en zou leiden tot bokito-achtig individualisme – niet toevallig is het nieuwe stoïcisme zeer populair in de antifeministische hoek (en is daarom ook al schertsend broicism genoemd).

Een klassiek stoïcijn zou waarschijnlijk vrij veel moeite hebben met het idee dat je naar stoïcijnse regels moet leven omdat je daarvan succesvol, rijker of gelukkiger wordt. De beloning voor een deugdzaam leven is voor de klassieke stoïcijn immers de deugd zelf – wie deugdzaam handelt voor een promotie, hogere productiviteit, een goddelijk lichaam of zelfs om liefde en geluk na te jagen, valt moreel gezien al buiten de boot.

Dat voorspelt weinig goeds voor mijn voornemens, maar ik houd u op de hoogte.

Oude en nieuwe stoïcijnen

Massimo Pigliucci is hoogleraar aan het City College in New York en onderzoekt hoe stoïcijnse wijsheid kan worden toegepast in het moderne leven. Hij schreef Hoe word je een stoïcijn? en het praktische werkboek Handboek voor de moderne stoïcijn – 52 oefeningen voor een evenwichtig leven (Ten Have), waarin je in een jaar allerlei stoïcijnse technieken krijgt aangeleerd. Pigliucci heeft ook een bijna dagelijkse podcast met een korte stoïcijnse overdenking (Stoic Meditations) en is zeer actief op zijn Patreon-website, waar hij stukken plaatst met allerlei praktische vraagstukken.

Ryan Holiday is strateeg, schrijver en succesvol marketeer-wonderkind. Hij schreef drie wervende zelfhulpboeken, beïnvloed door de stoïcijnse filosofie: Het obstakel is de weg – Klassieke principes om van tegenslagen kansen te maken, Ego is de vijand (beide in het Nederlands uitgebracht bij Lev) en onlangs Stillness is the Key (nog niet vertaald) over het belang van stille, bedaarde introspectie. Ook publiceerde hij The Daily Stoic, een boek met een stoïcijnse overdenking voor elke dag van het jaar, met daarbij een uitgebreide website, een dagelijkse podcast en allerlei onlinecursussen en merchandise. Op 1 januari is ook zijn ‘daily stoic challenge’ begonnen, waaraan duizenden mensen meedoen (onder wie schrijver dezes).

Donald Robertson is een cognitieve gedragspsycholoog die meerdere boeken schreef over stoïcisme als preventief psychologisch medicijn, waaronder Leer denken als een Romeinse keizer – Succesvol leven met Marcus Aurelius (Ten Have).

Originele teksten zijn mondjesmaat in vertaling te vinden: Overpeinzingen (Ankh-Hermes) en Persoonlijke notities (Ambo Anthos) van keizer-filosoof Marcus Aurelius. Het Verzameld werk van de voormalige slaaf Epictetus en zijn Over vrijheid (Athenaeum) zijn beide niet meer op papier, maar nog wel als e-book en tweedehands te verkrijgen. Het wachten is op Vrij en onkwetsbaar,  de vertaling van Epictetus’ werk door Gerard Boter en Rob Brouwer die in februari bij Athenaeum verschijnt. Van Seneca is meer te vinden, zoals het aardige werkje Gelukkig leven (Boom).  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden