Fietstocht Langs de limes

In het spoor van de Romeinen: een fietstocht langs de oude rijksgrens, dwars door Nederland

Bovengrondse restanten zijn er niet, maar ze waren hier toch echt. Fietsend langs de nieuwe Limesroute komt het Romeinse verleden van Nederland mooi tot leven.

De opstapplaats in Alphen aan den Rijn. Foto Marcel van den Bergh

‘Op de plek waar jij nu zit, heeft negentien eeuwen geleden misschien wel een Romeinse soldaat gezeten.’ Probeer je dat eens voor te stellen, zegt Romeinenkenner Paul van der Heijden. Het kost enige verbeeldingskracht om je een legionair voor te stellen op het terras voor de McDonald’s aan het Rijnplein; die was er twee millennia geleden zeker nog niet.

Wat hier toen wel stond, is castellum Albaniana, een van de reeks forten die de Romeinen in de eerste eeuw na Christus bouwden om de noordgrens van hun rijk te bewaken. De toenmalige grenslijn, ‘limes’ in het Latijn, liep dwars door Nederland: van Katwijk, Lugdunum in de Romeinse tijd, tot Ulpia Noviomagus, het huidige Nijmegen.

Minderwaardigheidscomplex

Nederland heeft een rijk Romeins verleden, zegt Van der Heijden, directeur van Romeinen Nu, een organisatie die zich inzet om dat verleden zichtbaar te maken. Volgens Van der Heijden weten we te weinig van die geschiedenis. ‘In schoolboekjes van vroeger begint de Nederlandse geschiedenis bij Willem van Oranje en de Tachtigjarige Oorlog. Het ontbreekt in Nederland aan historisch besef voor Romeinse cultuur. Terwijl die sinds het begin van de jaartelling toch een kwart van onze geschiedenis uitmaakt.’

Een van de redenen daarvoor is het ontbreken van zichtbare monumenten. Anders dan in andere landen staan in Nederland geen overblijfselen uit de Romeinse tijd meer boven de grond. Alles wat er is, zit verstopt in de bodem. Daardoor hebben veel vaderlandse historici een ‘Romeins minderwaardigheidscomplex’, aldus Van der Heijden.

Ten onrechte, volgens hem. Want het grootste archeologische monument uit de Romeinse tijd stroomt, duidelijk zichtbaar voor iedereen, dwars door het land: dat is de (oude) Rijn, die deel uitmaakte van de Romeinse limes, een grenslinie die van het noorden van Engeland (de Muur van Hadrianus) tot aan de Zwarte Zee liep.

Gelukkig voor Van der Heijden en andere liefhebbers van het Romeinse verleden is het belang van de limes herontdekt. De Nederlandse limes is bij de Unesco aangemeld voor een plaats op de Werelderfgoedlijst; de beslissing daarover valt in 2021.

Om de Romeinse grens zichtbaar te maken is deze maand de Limesroute gelanceerd: een wandel- en fietstocht die in zes etappes het spoor volgt van de oude Romeinen. Met Van der Heijden fietsen we het volgens hem interessantste stukje van deze route: van Alphen aan den Rijn naar Utrecht.

1. Alphen aan den Rijn

Alphen heeft een Castellumstraat, -theater en -parkeergarage. Foto Marcel van den Bergh

In Alphen aan den Rijn stond castellum Albaniana, een van het dozijn forten aan de Nederlandse limes. In zo’n castellum zaten zo’n vijfhonderd soldaten, vertelt Van der Heijden. Vaak kwamen die uit verre streken zoals Thracië (grofweg het huidige Bulgarije) of Spanje. ‘Het idee was dat die troepen loyaler waren dan soldaten die gerekruteerd werden uit de lokale bevolking.’

Bij een castellum moeten we ons geen gesloten kazerne voorstellen, benadrukt hij. In het fort was het een komen en gaan van handelaren en kooplui uit de ‘vicus’, het burgerdorp dat tegen de legerplaatsen was aangeplakt. In dit kampdorp zaten ambachtslui en vonden soldaten hun vertier in kroegen en bij meisjes van plezier. ‘Soms woonden er ook vrouwen en kinderen van soldaten.’

In het huidige Alphen aan den Rijn zijn sporadische herinneringen te vinden aan het Romeinse verleden. In themapark Archeon zijn enkele Romeinse gebouwen herbouwd. Alphen heeft een Castellumstraat, -theater en -parkeergarage. In het plaveisel van het Rijnplein, ongeveer op de plek waar het oude castellum stond, zijn replica’s van Romeinse munten verwerkt. ‘Toch een teken dat ze er trots op zijn’, zegt Van der Heijden.

2. Zwammerdam

In de vloer van de (openbaar toegankelijke) kantine van zorginstelling Ipse de Bruggen is het bodempatroon van een van de ‘Zwammerdamschepen’ verwerkt. Foto Marcel van den Bergh

Via een fietstocht door typisch Hollands polderlandschap – molens, weilanden, koeien en boerderijen – komen we in Zwammerdam, het toenmalige Nigrum Pullum. Hier stond oorspronkelijk een houten fort dat later in steen werd herbouwd.

Op het terrein van Ipse de Bruggen, een zorginstelling voor gehandicapten, zijn in de jaren zeventig van de vorige eeuw de restanten gevonden van zes schepen waarmee de Romeinen goederen vervoerden over de Rijn. Een spectaculaire vondst, aldus Van der Heijden. ‘Nederland heeft de hoogste concentratie schepen uit de Romeinse tijd.’

In de vloer van de (openbaar toegankelijke) kantine van Ipse de Bruggen is het bodempatroon van een van de ‘Zwammerdamschepen’ verwerkt. ‘Dan krijg je een idee hoe groot deze schepen waren’, wijst Van der Heijden. De Zwammerdam 4 mat 34 bij 4,5 meter en vervoerde vooral graan en bouwmaterialen: hout en steen voor de forten.

In glazen vitrines staan vondsten uit de Romeinse tijd uitgestald: potten, messen, bijlen en een zwaard. In het winkeltje zijn vogelhuisjes te koop in de vorm van de oude Romeinse wachttorens, gemaakt door bewoners van Ipse de Bruggen. ‘Briljant’, vindt Van der Heijden. ‘Het verleden gaat leven als je er iets mee doet.’ Op het terrein buiten zijn met stenen de contouren van het oude fort zichtbaar gemaakt.

3. Bodegraven

Aan de rand van een nieuwbouwwijk is in Bodegraven een stukje Romeinse (grind)weg gereconstrueerd, en een bruggetje over het water. Foto Marcel van den Bergh

Van Zwammerdam gaat het over het jaagpad langs de rivier richting Bodegraven. De Rijn was behalve verdedigingslinie ook de belangrijkste transportader was voor Noord-West Europa, vertelt Van der Heijden onderweg. ‘De eerste Nederlandse snelweg werd door de Romeinen aangelegd langs de Rijn.’

In de weilanden buiten Bodegraven, een stukje van de route af, is aan de rand van een nieuwbouwwijk een stukje Romeinse (grind)weg gereconstrueerd, en een bruggetje over het water. Aan de waterkant liggen ‘dolia’, oude Romeinse voorraadkruiken.

De brug ligt op een nogal willekeurige plek – hij voert van een fietspad naar een hondenuitlaatgebied – en helemaal historisch verantwoord is het bouwwerk niet, constateert Van der Heijden. De brug is van staal, een materiaal waarover de Romeinen niet beschikten. ‘Een houten brug zal wel te veel onderhoud hebben gevergd.’ Hij benadert het van de positieve kant. ‘Goed dat het er is, maar ik had me er iets meer bij voorgesteld.’

4. Woerden

De echte Romeinse verrassing zit in Woerden onder de grond. Foto Marcel van den Bergh

Via het industrieterrein rijden we vestingstadje Woerden binnen, Laurum of Laurium in Romeinse tijd, daar zijn de deskundigen het niet over eens. Woerden houdt zijn Romeinse verleden in ere. Al aan de gemeentegrens staat een tableau met een afbeelding van de oude Romeinse wachtpost. In het stadsmuseum wordt onder andere een paradehelm tentoongesteld.

Maar de echte Romeinse verrassing zit in Woerden onder de grond. De Castellum-parkeergarage aan de Meulmansweg is ingericht als een Romeins drive-inmuseum. Aan de wanden hangen foto’s van de opgravingen van een schip dat bij de bouw van de garage in 2003 is gevonden: de Woerden 7.

Ook is er een afbeelding van een Romeins vestingdorp zoals dat er in die tijd uit moet hebben gezien. Op de kade staan katrollen waarmee de Romeinen zware ladingen aan boord van het schip tilden. In de hoek is achter glas een diorama gemaakt met delen van de Woerden 7. Niet iedereen die hier parkeert, zal stoppen om te kijken, zegt Van der Heijden. ‘Maar ik vind het mooi als iets wordt tentoongesteld op de plek waar het is gevonden.’

5. Leidsche Rijn

Het 25 meter lange schip in De Hoge Woerd stamt uit de tweede eeuw en is waarschijnlijk na een ongeluk gezonken. Foto Marcel van den Bergh

Fietsend vanuit Woerden zien we na Harmelen de skyline van Utrecht opdoemen. We rijden nieuwbouwwijk Leidsche Rijn binnen via het Maximapark. Als we de Parkzichtlaan opdraaien, ontsteekt Van der Heijden in enthousiasme bij het zien van Castellum Hoge Woerd aan het einde van de weg.

Hoge Woerd is gebouwd op exact dezelfde plek en met precies dezelfde afmetingen als het castellum dat hier in Romeinse tijd stond. Zoals wij het nu zien, zo moet het fort er met zijn poortgebouw en houten kantelen, ook hebben uitgezien voor reizigers in de Romeinse tijd, zegt Van der Heijden. ‘Hier word ik lyrisch van.’

Het castellum is een multifunctioneel gebouw met een restaurant en een museum dat helemaal is gebouwd rond De Meern 1. Dit Romeinse rivierschip werd in 1997 bij de bouw van Leidsche Rijn gevonden en is helemaal gereconstrueerd met de originele eikenhouten onderdelen.

Het 25 meter lange schip stamt uit de tweede eeuw en is waarschijnlijk na een ongeluk gezonken. Spullen die aan boord gevonden zijn – sandalen, werktuigen – staan in aparte vitrines uitgestald. Een vondst van internationaal belang, benadrukt Van der Heijden. ‘Buitenlandse archeologen zijn daar stikjaloers op.’

Van der Heijden behoort niet tot de puriteinen die vinden dat overblijfselen uit de Romeinse tijd waarheidsgetrouw moeten worden teruggebouwd, benadrukt hij. ‘Ik vind alles prima, zolang het maar gebeurt. Maar dit is een schoolvoorbeeld van hoe het volgens mij moet.’ Laat niemand ooit nog zeggen dat het rare jongens waren, die Romeinen. ‘Het was een waanzinnig interessante tijd.’

Meer informatie?

Fietsroute en wandelgids van de Nederlandse limes zijn te krijgen bij ANWB-winkels, boekhandels en VVV’s. 

De fietsroute is ook als GPX-bestand te downloaden op www.fietsplatform.nl

Meer informatie op www.romeinselimes.nl

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.