REPORTAGE

In de voetsporen van Napoleon

Keizer Napoleon keerde 200 jaar geleden terug naar Frankrijk. Op zoek naar het erfgoed op de Route Napoléon.

Chambre d'hôte Napoleon vlak bij Castellane.Beeld Io Cooman

Napoleon kwam aan land ter hoogte van grillrestaurant De Zeemeermin (La Sirène). Op de kade van het mediterrane Golfe Juan staat een gedenkteken: hier ontscheepte Napoleon op 1 maart 1815. Tweehonderd jaar geleden was Golfe Juan een dorpje van veertig inwoners met een strand waar slechts een paar vissershutjes stonden. De keizer moet hebben uitgekeken over de azuurblauwe zee, het witte zand, de palmbomen, de besneeuwde bergtoppen in de verte.

Tegenwoordig is de kust een stad, een betonnen lint van karakterloze flats en lelijke hotels tussen Nice en Cannes. Eind februari liggen de boten in de jachthaven nog onder zeil, terwijl bejaarde toeristen zonnen tegen de afgebladderde muur van een gesloten restaurant. Op 1 maart 1815 stond de keizer hier, met een schamele troepenmacht van 1.100 soldaten en twee kanonnen. In een olijfgaard sprak hij zijn mannen toe: 'De adelaar zal van klokkentoren naar klokkentoren vliegen en uiteindelijk zegevierend neerstrijken op de Notre Dame.' Zo begon de legendarische 'vlucht van de adelaar', van Golfe Juan naar Parijs.

De 'adelaar' vloog niet via de gebruikelijke route door het Rhônedal, waar te veel tegenstanders zaten. Hij koos voor een moeilijker traject via Grenoble. In 1932 werd deze route omgedoopt tot een toeristische attractie, de Route Napoléon. Een weg van de Provence naar de Alpen, langs de plaatsen waar de keizer heeft overnacht, geluncht of simpelweg even halt gehouden. Een beetje nep is het wel. Je rijdt over een comfortabele tweebaansweg die in 1815 nog niet bestond. Zelf trok de keizer over modderige weggetjes, soms niet meer dan een muilezelpad waar nog sneeuw lag. Voor het echte Napoleontische gevoel is er een alternatief te voet of te paard: de Grande Randonnée 406.

Bonapartisme

Na zijn ontsnapping van Elba werd Napoleon veilig opgeborgen op het eiland Sint-Helena in de Atlantische Oceaan: 2.800 kilometer ten westen van Angola, meer dan 3.000 kilometer ten oosten van Brazilië. Napoleon dicteerde zijn memoires aan de markies De Las Cases, een van de 26 mensen die vrijwillig met hem meereisden. Hoewel die memoires door historici niet erg betrouwbaar worden geacht, was Le mémorial de Sainte-Hélène de grootste internationale bestseller van de 19de eeuw, een boek dat stevig bijdroeg aan de reputatie van Napoleon als romantische held. Volgens zijn biograaf Andrew Roberts werd hij onder redelijke omstandigheden gevangen gehouden, maar viel het niet mee om op zo'n klein eilandje te wonen, zeker voor een man die ooit het grootste deel van Europa had gecommandeerd. Hij leed aan depressies, leverproblemen (misschien hepatitis B) en overleed uiteindelijk op 51-jarige leeftijd aan de gevolgen van maagkanker, op 5 mei 1821.

Geen gelikte attractie

Na Grasse slingert de weg omhoog door het Provençaalse landschap: kaal, rotsig, indrukwekkend. We rijden langs besneeuwde weiden, door smalle kloven, over de steile col de Bayard bij Gap. Bij alle natuurschoon steken de voetsporen van de keizer wat bleekjes af. Het huis van rechter Tartanson in Barrême, waar Napoleon op 3 maart overnachtte, staat te koop en valt op door achterstallig onderhoud. Het pleisterwerk brokkelt af, de luiken moeten nodig worden geverfd.

De route is geen gelikte attractie, maar een samenraapsel van soms wat onbeholpen plaatselijke initiatieven. 'Napoleon stopte hier, waarom u niet?', staat op een bord bij binnenkomst van Mallijai. Hier sliep hij op 4 maart 1815, in een kasteel dat tegenwoordig een roze geschilderd gemeentehuis is. Het keizerlijk erfgoed lijkt niet erg te leven. Het park waar de troepen sliepen, is grotendeels opgeofferd aan een parkeerplaats. Een knorrige bejaarde laat weten dat hij niet in Napoleon geïnteresseerd is: 'Vraagt u maar iemand anders. Ik was er toen nog niet.'

In Sisteron herinnert een plaquette aan de lunch die Napoleon op 5 maart 1815 gebruikte met de plaatselijke notabelen in herberg Le Bras d'Or. De herberg is allang verdwenen, nu zit er een winkel in teken- en schilderspullen. 'Ik zie vaak Japanse toeristen die een foto maken van de plaquette', zegt patron Francis McBride, oorspronkelijk uit Ierland afkomstig. 'Het is wel grappig die historische connectie, maar ik ben niet zo gecharmeerd van Napoleon. Hij heeft Europa in brand gezet. Maar de Fransen houden nu eenmaal van grote mannen, van mythische helden. Ze hebben de koning de kop afgehakt en een keizer teruggekregen.'

Zonnende dames in Golfe Juan.Beeld Io Cooman

Dubbelzinnigheid

Frankrijk is een dubbelzinnig land. Enerzijds het land van de Verlichting, de Revolutie, de rechten van de mens, een land dat beschaving en vooruitgang wil brengen. Anderzijds een land dat vaak een archaïsche indruk maakt, met zijn hiërarchische cultuur, zijn voorkeur voor regels en protocollen, zijn hang naar pracht en praal.

Napoleon belichaamt die dubbelzinnigheid. Hij was een vernieuwer, die het decimale stelsel invoerde, de wetgeving moderniseerde, het landsbestuur rationaliseerde. Hij deelde het geloof van de Revolutie in de meritocratie. Niet afkomst telde, maar prestaties. Anderzijds deed zijn imperium in praalzucht nauwelijks onder voor de monarchie van Lodewijk XVI. Uit het keizerlijk protocol: 'Als Zijne Majesteit in het openbaar eet, reikt de Grote Kamerheer de Keizer een kom aan om zijn handen te wassen, de Grote Adjudant biedt hem een stoel aan, de Grootmeester van het Paleis presenteert een servet aan Zijne Majesteit. De Grote Aalmoezenier zegent de maaltijd en trekt zich terug.'

Het leven van Napoleon was als een roman van Alexandre Dumas. Een Corsicaanse buitenstaander ontpopt tot briljant generaal en grijpt de macht in het postrevolutionaire Frankrijk, dat verscheurd wordt door interne twisten en bedreigd door buitenlandse vijanden. Hij kroont zichzelf tot keizer en onderwerpt bijna heel Europa met zijn Grande Armée. Maar hij vernietigt zijn eigen creatie door steeds meer te willen, tot de veldtocht naar Rusland hem fataal wordt.

Een meisje bij de bakker in Castellane.Beeld Io Cooman
Beeld Io Cooman

Verbannen

In mei 1814 leek de roman ten einde. Napoleon werd naar het eiland Elba verbannen, vadsig, vermoeid, verslagen. Frankrijk had schoon genoeg van zijn eeuwige oorlogen, die naar schatting een miljoen Franse soldaten het leven hadden gekost. Bij aankomst in Golfe Juan werd hij niet erg hartelijk verwelkomd door de burgemeester: 'Ons leven begon net rustig en gelukkig te worden. Nu komt u weer onrust stoken.'

Wat bezielde Napoleon om zo snel weer terug te keren? Zijn opvolger, koning Lodewijk XVIII, was impopulair. De keizer hoorde geruchten dat zijn tegenstanders hem wilden verbannen naar een meer afgelegen oord. De hertog van Wellington suggereerde toen al Sint-Helena in de Atlantische Oceaan. Bovendien verveelde hij zich kapot op Elba. Reden genoeg om va banque te spelen voor de gokker die Napoleon altijd was geweest. De roman van zijn leven verdiende een pakkend slot: de romantische held vecht door, nog altijd op zoek naar glorie. Liever een heroïsche nederlaag dan een verstandig compromis.

In Laffrey, vlak voor Grenoble, staat een bronzen ruiterstandbeeld van de keizer in een besneeuwd park. Aan de overzijde van de weg zie je een schamel hutje, 'de bivak Napoleon', waar je in het seizoen snacks en souvenirs kunt kopen. Hier, op de Prairie de la Rencontre ('ontmoeting'), speelde zich op 7 maart 1815 het spannendste moment van de 'vlucht van de adelaar' af. Napoleon stuitte op een bataljon royalistische troepen. Eén schot uit een musket zou het avontuur hebben beëindigd. Volgens de legende wierp Napoleon zijn jas af en wees hij op zijn borst met de woorden: 'Soldaten, als een van jullie de keizer wil doden, hier ben ik!' In zijn memoires gaf Napoleon zelf een minder dramatische versie. Hij zou tegen een soldaat hebben gezegd: 'Wat jij, oude deugniet, wilde je op je keizer schieten?' Hoe dan ook, Napoleon toonde een opmerkelijke koelbloedigheid. Hij beschikte nog altijd over charisma. De soldaten van de koning sloten zich bij de keizer aan.

De adelaar vloog verder naar Parijs, waar koning Lodewijk XVIII zich schielijk uit de voeten maakte. Toch was de magie verdwenen. Op 18 juni 1815 vond Napoleon zijn Waterloo in een veldslag waarin hij veel fouten maakte, schrijft Andrew Roberts in zijn onlangs verschenen biografie Napoleon the Great. Netto resultaat van de terugkeer van Napoleon: er konden nog eens 40 duizend mensen worden bijgeschreven op de toch al zo lange dodenlijst, schrijft ex-premier Lionel Jospin in zijn kritische Le mal Napoléonien.

Malijai, het kasteel waar Napoleon overnachtte.Beeld Io Cooman
In het dorp Laffray staat een beeld van Napoleon.Beeld Io Cooman

Het is niet zo moeilijk een lijst met Napoleontische mislukkingen aan te leggen. Hij zocht gloire voor Frankrijk, maar was de grafdelver van Frankrijk als grote natie. De 19de eeuw zou de eeuw worden van zijn grootste vijand, Groot-Brittannië. Niet alleen was Frankrijk uitgeput door de Napoleontische oorlogen, ook was zijn cultuur slecht toegerust op een eeuw van handel en industrie. Ook Napoleon vond handel een ordinaire bezigheid. De dienst aan de staat was de hoogst denkbare eer. Daarmee versterkte hij een traditie die het land tot op de dag van vandaag parten speelt.

In een ander opzicht paste Napoleon perfect in de 19de eeuw. Hij was de romantische held die van zijn leven een kunstwerk maakte. 'Hij toonde ons wat een klein menselijk wezen in korte tijd kan doen', zei George Home, matroos op het schip dat hem naar zijn laatste ballingsoord Sint-Helena bracht.

De markt van Sisteron.Beeld Io Cooman

Napoleoncultus

Na zijn dood in 1821 ontstond al snel een Napoleoncultus. De herinnering aan de doden vervaagde, wat bleef was de nostalgie naar de glorieuze dagen van weleer, toen de Franse tricolore over heel Europa wapperde. In 1840 werd het lichaam van Napoleon van Sint-Helena naar de Dôme des Invalides gebracht. In Parijs stond een enthousiaste menigte langs de kant om hun keizer de laatste eer te bewijzen.

'Voor Frankrijk moest Napoleon bestaan. Het is een beetje als Versailles, dat moest ook gebouwd worden. Laten we niet afdingen op de grandeur', zei generaal De Gaulle, president van 1959 tot 1969.

Tegen de kerk van het dorpje Le Poët staat een bank waar de keizer op 5 maart 1815 zou hebben gezeten. Dorpelingen boden hem een glas wijn en een appel aan, zo wil de niet geheel betrouwbare overlevering. Tegenover de kerk sleutelt een man aan zijn off-the-road-jeep. Op ongepolijste wijze vat hij de erfenis van de keizer samen. 'Napoleon was een held, dat heb ik op school geleerd. Hij heeft veel goede dingen voor Frankrijk gedaan. Welke? Dat ben ik vergeten. School was niet mijn sterkste punt.'

De Franse Alpen, gezien vanaf het dorpje Castellane.Beeld Io Cooman

Romantische held

Na zijn ontsnapping van Elba werd Napoleon veilig opgeborgen op het eiland Sint-Helena in de Atlantische Oceaan: 2.800 kilometer ten westen van Angola, meer dan 3.000 kilometer ten oosten van Brazilië. Napoleon dicteerde zijn memoires aan de markies De Las Cases, een van de 26 mensen die vrijwillig met hem meereisden. Hoewel die memoires door historici niet erg betrouwbaar worden geacht, was Le mémorial de Sainte-Hélène de grootste internationale bestseller van de 19de eeuw, een boek dat stevig bijdroeg aan de reputatie van Napoleon als romantische held. Volgens zijn biograaf Andrew Roberts werd hij onder redelijke omstandigheden gevangen gehouden, maar viel het niet mee om op zo'n klein eilandje te wonen, zeker voor een man die ooit het grootste deel van Europa had gecommandeerd. Hij leed aan depressies, leverproblemen (misschien hepatitis B) en overleed uiteindelijk op 51-jarige leeftijd aan de gevolgen van maagkanker, op 5 mei 1821.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden