Dansrecensie Nationale ballet

Imposant, modern toneelbeeld domineert in sterk gedanst Tristan + Isolde (drie sterren)

James Stout en Sasha Mukhamedov in Tristan + Isolde. Beeld Hans Gerritsen

Tristan + Isolde
Dans

Holland Festival: Tristan + Isolde door Het Nationale Ballet en Het Balletorkest. 13/6, Nationale Opera & Ballet, Amsterdam. Aldaar t/m 26/6

Het is een klein maar veelzeggend detail. In de voorstellingstitel is het sierlijke &-teken vervangen door een harde plus: Tristan + Isolde, zo heet de eigentijdse balletbewerking die choreograaf David Dawson (46) maakte van Wagners beroemde dansopera, gebaseerd op een tragische, Keltische legende over een verboden liefde met de dood als gevolg. Dawson nam niet de baanbrekende compositie van Richard Wagner als uitgangspunt – hier in februari nog geregisseerd door Pierre Audi - maar vroeg de Poolse componist Szymon Brzóska (bekend van dansmuziek voor hotshot Sidi Larbi Cherkaoui) een nieuwe compositie te schrijven. Die ging in 2015 in wereldpremière bij het Semperoper Ballet in Dresden, samen met Dawsons nieuwe choreografie. Nu, tijdens het Holland Festival, presenteert Het Nationale Ballet de Nederlandse versie.

Dawson kiest voor een abstracter, tijdlozer ballet rond de opvlammende maar onrechtmatige liefde tussen prinses Isolde en de neef en favoriete krijger van haar kersverse echtgenoot en overheerser, koning Marke. Het architecturale toneelbeeld roept een formele hoekigheid op, die met het plusteken wordt aangekondigd. Zwarte mobiele panelen, soms voorzien van haakse lichtzuilen en rokerige wolken, vormen bij aanvang de strakke kaders voor een militaire opstelling van zestien strijders. Later worden ze door dansers herschikt tot sobere paleismuren en een donker bos. Als de dood dreigt of een rouwstoet voorbijkomt, zakken twee tl-buizen links en rechts naar beneden, in de vorm van een asymmetrisch kruis. Geen weelderige paleizen, geen Ierse riddervelden, geen historische context, maar een strak, imposant en modern toneelbeeld van kunstenaar en scenograaf Eno Henze, dat de tijdloosheid van Dawsons choreografie onderstreept.

James Stout en Sasha Mukhamedov in Tristan + Isolde. Beeld Hans Gerritsen

Voorbijsnellende dansers

De Britse choreograaf concentreert zich op een heldere vertelling in groepsscènes van voorbijsnellende dansers, die hun armen en benen zo ver mogelijk uitstrekken. Telkens weer ontvouwt hij groepen (vaak oneven in aantal) in figuratieve patronen: de een na de ander voert in canon dezelfde wapperende, springende of smachtende beweging uit. Hoofd in de nek, armen naar achter,  benen gestrekt. Door Dawsons voorliefde voor dit in fase groepsgewijs herhalen van bewegingen oogt het geheel vaak onrustig. Behalve bij de opmars van de krijgerstroepen van Koning Marke; dan wervelt het strak en militaristisch. In de prachtige opening preluderen vier linies van zwart geklede strijders op suspense en drama.

De lieflijke regenboogkleuren van het vredelievende volkje van Prinses Isolde neutraliseren die dreiging weer. Daarna zijn het vooral de pas de deux met schier oneindig veel liften, die de aandacht trekken. Bijzonder sterk uitgevoerd door een trefzekere Jozef Varga als trotse Koning Marke, durfal Sasha Mukhamedov als gepassioneerde Isolde en een ontroerende James Stout als wanhopige Tristan. Hoe Mukhamedov zich op haar kop in zijn sterke armen werpt, met haar benen gestrekt langs zijn nek, is een indrukwekkend staaltje bravoure.

Lastiger is de ingetogen, fletse compositie van Brzóska. Het ligt niet aan de musici van Het Balletorkest, maar afgezien van wat oplaaiende momenten met ijle dwarsfluit, heldere fagot, droog klokgelui en dreigende percussieslagen, smeert Brzóska thema’s te veel uit. Daardoor voltrekt de voorstelling zich grotendeels in dezelfde intensiteit. Zelfs het drama van de liefdesdood legt dan het loodje.

Stout promoveert naar hoogste rang

Tijdens de premièreborrel na afloop van Tristan + Isolde werd balletdanser James Stout tot zijn verrassing bevorderd tot eerste solist. Ted Brandsen, artistiek directeur van Het Nationale Ballet, bedankte publiekelijk het hele team achter de productie. Vervolgens stak hij de loftrompet over de Britse Canadees, die als kind begon in de Argentijnse tangosalon van zijn ouders en inmiddels tien jaar deel uitmaakt van Het Nationale Ballet, waarvan vijf jaar als tweede solist. ‘Oprecht, authentiek en een sterke pijler onder de groep’, zei Brandsen over de balletdanser. Dat is nog niet genoeg om tot de hoogste rang van principal door te breken. Een eerste solist moet technische virtuositeit in klassiek en modern repertoire weten te koppelen aan een sterke uitstraling, zeg maar als een magneet werken op het publiek. Desgevraagd voegde Brandsen toe dat Stout wellicht nog niet die virtuoze droomprins is in balletklassiekers, maar wel erg krachtig is in eigentijdse choreografieën zoals Tristan + Isolde. ‘Zie hoe hij duet na duet Sasha Mukhamedov met één arm boven zijn hoofd lift. Bovendien tilt hij ook de hele groep een tree hoger.’

Waar een tweede solist belangrijke rollen danst, zijn de dragende hoofdrollen uit het balletrepertoire weggelegd voor eerste solisten. Vroeger moest je als balletdanser gissen naar carrièremogelijkheden binnen de hiërarchische structuur van Het Nationale Ballet. Onder leiding van Brandsen is meer openheid ontstaan. ‘Ik probeer zo eerlijk mogelijk aan te geven waar iemand moet groeien om eventueel bevorderd te worden. Met James was ik hierover al in gesprek. Als Tristan heeft hij laten zien er klaar voor te zijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden