InterviewRemko van Broekhoven

‘Ik zie zonden als slecht gedrag, dat we vertonen om de juiste redenen’

Beeld Matteo Bal

Ook in de 21ste eeuw geven de zeven zonden ons relevante handvatten om na te denken over goed en kwaad, laat politiek filosoof Remko van Broekhoven zien. ‘We zondigen om menselijke behoeftes te vervullen.’

Wie – in betere tijden – het Prado in Madrid bezoekt, kan daar het iconische schilderij De zeven hoofdzonden van Jheronimus Bosch bezichtigen. Daarop zijn kleine, alledaagse taferelen te zien: een burenruzie, feestende mensen in een herberg, een vrouw die zichzelf bekijkt in de spiegel. Dat lijkt misschien onschuldig, maar vergis je niet: deze taferelen verbeelden de zeven zonden. De hoogmoed, de hebzucht, de wellust, de afgunst, de vraatzucht, de woede en de gemakzucht. 

Behalve dat het mooie kunst heeft opgeleverd, zijn de zeven zonden in de 21ste eeuw ook moreel gezien nog steeds relevant, betoogt politiek filosoof Remko van Broekhoven (1967). In zijn nieuwste boek De wereld omgekeerd onderzoekt hij hoe de zeven zonden als handvatten kunnen dienen voor een praktische ethiek voor het dagelijks leven.

Waarom zijn de zeven zonden, afkomstig uit het middeleeuwse christendom, ook relevant in onze hedendaagse seculiere maatschappij?

‘De vraag die ik wilde onderzoeken was: wat betekent het om goed te zijn in deze tijd? Dat is natuurlijk bij uitstek een ethische vraag. Maar begrippen als ‘het goede’ en ‘het kwade’, die normaal gesproken in de ethiek gehanteerd worden, zijn abstract. De zonden daarentegen zijn concreet. Het zijn herkenbare gedragingen en gevoelens. We zijn allemaal weleens jaloers of kwaad. Dat maakt het een stuk persoonlijker.

‘Ik ben zelf ook vatbaar voor elk van die zeven zonden, en ben al vaak op mijn plaat gegaan. Maar juist daardoor heb ik het idee dat ik enige autoriteit heb om er iets over te zeggen. Ik ben een ervaringsdeskundige. 

‘Dat herken ik bijvoorbeeld terug in mijn activisme. Daarin was ik best vaak hoogmoedig. De wens om de wereld te verbeteren ging nogal eens samen met een moreel superioriteitsgevoel. Onuitstaanbaar natuurlijk.’

Hoe moeten we ons verhouden tot ons zondige gedrag? Zoveel mogelijk onderdrukken?

‘Dat is altijd de lijn van de kerk geweest: je moet je handjes boven de dekens houden en je mag niet zus of zo. Maar mensen zijn al duizenden jaren onderhevig aan datzelfde zondige gedrag. Dat wil ik onderzoeken: waarom geven we ons steeds weer over aan die zonden?

‘Ik zie zonden als slecht gedrag, dat we vertonen om de juiste redenen. Daarmee bedoel ik dat we heel menselijke en begrijpelijke redenen hebben om hebzuchtig, wellustig, vraatzuchtig of woedend te zijn. Die redenen zijn vaak evolutionair-psychologisch van aard. Aan hebzucht bijvoorbeeld ligt doorgaans overlevingsdrang ten grondslag.

‘We zondigen dus om menselijke behoeftes te vervullen. Maar zonden zijn bijna altijd een teveel – niet voor niets worden drie van de zeven als een zucht aangeduid. En dan worden ze schadelijk voor jezelf en anderen. Door jouw hebzucht breng je het overleven van een ander in gevaar. Door onze vraatzucht brengen we de hele planeet in gevaar.’

Zonden komen dus niet voort uit de intrinsieke slechtheid van de mens?

‘Nee. Al geloof ik niet, zoals Rutger Bregman, dat alle mensen van nature ‘deugen’. Ik denk dat iedereen het goede en het slechte in potentie in zich heeft, en dat het erom gaat wat wordt gestimuleerd. 

‘Ik verwijs in mijn boek veel naar Aristoteles, de grondlegger van de deugdethiek. Hij zei: de deugd is het midden houden tussen extremen. De balans vinden tussen te veel en te weinig.

‘Dat zie je bij die zonden ook terug. Als je bijvoorbeeld kijkt naar woede, dan kun je zeggen: het is niet goed om razend te zijn, maar het is ook niet goed om je nergens druk om te maken. Want waar is dan je sensor voor onrecht?

‘Neem Gandhi. Hij merkte op dat woede de brandstof is om iets te veranderen, om van situatie A naar situatie B te komen. Best verrassend, want bij Gandhi denken we vaak aan een beheerste, vreedzame man. Maar eigenlijk was hij een opgewonden standje. Gandhi wist zijn woede echter om te zetten in iets constructiefs.’

Hoe verhoudt de laatste zonde, de gemakzucht, zich tot de eerdere?

‘De gemakzucht kan alsnog al onze goede bedoelingen wat betreft de andere zonden ongedaan maken. Met gemakzucht bedoel overigens niet luiheid, maar het onvermogen om, tegen beter weten in, het goede te doen. We weten wat het goede is, maar we handelen er niet naar. Gemakzucht zie ik bijvoorbeeld sterk terug in de manier waarop we met het klimaat omgaan.’

Mijn gemakzucht komt ook voort uit het besef dat ik als individu weinig kan bijdragen aan de oplossingen van klimaatproblemen. Ik kan wel stoppen met vliegen, maar daar wordt de wereld niet veel beter van. Maar als iedereen dat denkt...

‘Dat is de paradox van de gemakzucht.’

Hoe kunnen we uit die paradox raken?

‘We beginnen met onder ogen zien dat het op zichzelf klopt. Als alleen ik stop met vliegen, dan zal dat het klimaatprobleem niet oplossen. Maar de manier om uit de paradox te komen is door van een ik-denken naar een wij-denken over te stappen.

‘We moeten uit onze individualistische cel stappen en ons realiseren dat we samen als collectief wel degelijk dingen kunnen veranderen. Dat is ook iets wat deze coronacrisis laat zien. Opeens blijkt dat we met z’n allen – als we werkelijk de urgentie zien – zaken radicaal kunnen omgooien. We blijken opeens het vliegverkeer drastisch te kunnen terugbrengen. We blijken het woon-werkverkeer enorm te kunnen verminderen.’ 

Dat wordt toch gewoon van hogerhand besloten?

‘Dat wel, maar de meeste mensen vinden het redelijke maatregelen. Er is democratisch draagvlak voor. En alleen daarom kan het ook werken.

‘Je kunt morele waarheid niet opdringen, het is altijd een overtuigingsproject. Wat dat betreft vind ik dat Rutte, hoewel ik niet van zijn partij ben, het goed doet. Hij gebruikt overtuigingskracht en doet een beroep op ons collectieve verantwoordelijkheidsgevoel om deze crisis aan te pakken.’

Leert de coronacrisis ons iets over ethiek?

‘Deze semiquarantaine heeft mij eens te meer laten zien dat ethische verantwoordelijkheid begint bij wat dichtbij is. Dat klinkt een beetje tegeltjewijsheidachtig, maar goed doen begint thuis. Dus bij je man, vrouw, vriend, vriendin, kinderen of ouders. Je kunt hoogdravend over ‘het goede’ praten en de wereld willen verbeteren, maar het is belangrijk om je te realiseren dat ethiek al begint in de vierkante meter om je heen.’

Remko van Broekhoven publiceerde eerder Staat van tederheid (2007) en Verbeter de wereld, begin om half elf (2011), over politieke filosofie en praktische ethiek, en verzorgt cursussen aan The School of Life in Amsterdam. 

De wereld omgekeerd
Remko van Broekhoven
Atlas Contact
€21,99, 240 blz.

De zeven zonden en de actualiteit
Elk jaar verbindt de Volkskrant rond Pasen de klassieke Zeven Hoofdzonden met de actualiteit. In tijden van corona zien we zowel het slechtste als het beste in mensen naar boven komen, constateren velen. Anders gezegd: in de lente van 2020 zijn behalve klassieke zonden óók klassieke deugden volop in de actualiteit.

De Volkskrant Klimaatgids
Hoe kun je groenere keuzes maken, zonder het gevoel te hebben dat je van alles moet opgeven? Doe de test of lees de verhalen in deze klimaatgids

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden