Onze gids deze week Filmcomponist Cliff Martinez

‘Ik streef ernaar dat je al na een paar noten weet naar welke film je kijkt’

Cliff Martinez maakte naam als filmcomponist met zijn soundtracks voor o.a. Drive en Spring Breakers. Op het filmfestival in Rotterdam gaf hij een masterclass – hier prijst hij de theremin, Ennio Morricone en dé cocktail van 1900.

Cliff Martinez Beeld Els Zweerink

‘We leren allemaal door te imiteren. Ik geloof dat ik dat stadium nooit ben ontgroeid’, zegt een van de invloedrijkste, meest herkenbare filmcomponisten van het moment. Cliff Martinez (64), de man achter de elektronische soundtracks van onder meer Drive (2011), Spring Breakers (2012) en The Knick (2014-2015), is op het International Film Festival Rotterdam voor een masterclass over zijn vak. Op uitnodiging van muziekinstantie Buma Cultuur vertelt Martinez over de strubbelingen en zegeningen van het filmcomponisten-bestaan, en bespreekt hij hoogtepunten uit zijn oeuvre.

Zoals het bikkelharde gevecht uit Nicolas Winding Refns Only God Forgives (2013), waarvoor hij een flard Bach componeerde met Philip Glass-achtige arpeggio’s en een vleugje Italiaanse progressieve rock. ‘Soms komt componeren vooral neer op de combinatie van ongelijksoortige elementen. Voeg het bij elkaar, en je krijgt iets wat voor origineel kan doorgaan.’

CV

1954 Geboren op 5 februari in New York, maar Martinez groeide op in Columbus, Ohio.

1981 Doet als drummer mee op het laatste studio-album van Captain Beefheart, Ice Cream for Crow (1982).

1983-1986 Drummer Red Hot Chili Peppers.

1988 Eerste opdracht als componist, voor de televisieshow Pee-wee’s Playhouse.

1989 Debuteert als filmcomponist, met de soundtrack voor Steven Soderberghs Sex, Lies and Videotape.

2002 De soundtrack voor Steven Soderberghs Solaris, de soundtrack waar Martinez het meest trots op is.

2011 Heeft met de muziek voor Drive zijn eerste samenwerking met Nicolas Winding Refn.

2015 Wint de BAFTA Games Award voor zijn muziek voor de videogame Far Cry 4.

2016 Onderscheiden op het Filmfestival van Cannes, voor zijn score voor The Neon Demon.

2019 Muziek voor Nicolas Winding Refns Amazon-misdaadserie Too Old to Die Young.

Martinez woont in ­Topanga Canyon, Californië. Zijn huis is ook zijn studio.

De bovenzaal van het Hilton Hotel blijkt goeddeels gevuld met jonge componisten en muziekproducers. ‘Best intimiderend’, aldus Martinez, wiens presentatie ook een masterclass in nederigheid zal blijken.

Martinez maakte naam als drummer van onder meer Red Hot Chili Peppers en Captain Beefhearts The Magic Band, tot hij merkte dat het drummen funest was voor zijn gehoor. Tijd voor een carrièreswitch, die zich aandiende toen Steven Soderbergh hem vroeg als filmcomponist voor diens regiedebuut Sex, Lies and Videotape (1989). Na die eerste, zeer succesvolle film werkte Martinez tot op heden tien keer met Soderbergh; een partnerschap dat essentieel bleek voor Martinez’ minimalistische stijl. ‘Toen ik Steven mijn eerste probeersels voorspeelde, moest ik van hem eerst de melodie verwijderen. Vervolgens ook de baslijn en tenslotte de keyboard-partijen in de middenfrequenties. Het enige wat overbleef was een constant aangehouden drone. Precies wat Steven zocht.’

Met de Deense cineast Nicolas Winding Refn heeft Martinez even­eens een duurzame werkrelatie opgebouwd (‘Monogamie heeft zo zijn voordelen’). Na Drive, Only God Forgives en The Neon Demon (2016) legt hij momenteel de laatste hand aan zijn muziek voor Refns Amazon-misdaadserie Too Old to Die Young. Het bevalt Martinez dat Refn, in tegenstelling tot Soderbergh, vaak alle aandacht op de muziek vestigt. Tegelijkertijd wil Martinez nooit te nadrukkelijk aanwezig zijn als componist, vertelt hij in Rotterdam. ‘Mijn topprioriteit is de dramatische behoefte van de film. Daarnaast wil ik vooral dat elke film zijn eigen muzikale identiteit krijgt, zijn eigen muzikale signatuur. Ik weet niet of me dat altijd lukt, maar ik streef ernaar dat je al na een paar noten weet naar welke film je kijkt. Mijn persoonlijkheid hoef je niet te horen.’

Diezelfde bescheidenheid spreekt ook uit de manier waarop Martinez via Skype zijn rol als Gids aanneemt. Een beetje ouwehoeren over een cocktail is hem liever dan dat hij zijn geheugen afgraaft naar een wat hem betreft interessante roman. Martinez zal ook niet snel de wereldburger uithangen. Het liefst blijft hij gewoon thuis. Terwijl hij vroeger nog wel eens een week ging backpacken, wandelt hij tegenwoordig wekelijks drie kwartier door zijn woonplaats Topanga Canyon – een heuvelachtige, groen glooiende uithoek van Los Angeles. Of het wandelen hem helpt bij de inspiratie? ‘Neuh. Ik vind het gewoon fijn om even de benen te strekken en wat frisse lucht te krijgen.’

Beeld Els Zweerink

1. Instrument: de Baschet Cristal

‘Vrijwel niemand kent de Baschet Cristal. Hij stamt uit 1952 en werd uitgevonden door de Franse gebroeders Bernard en François Baschet. Hij oogt als een sculptuur, is ongeveer zo groot als een piano en samengesteld uit aan elkaar gekoppelde ijzeren en glazen staven. Je bespeelt hem door met natte vingers langs die glazen staven te strijken, waarbij hij onaardse, glanzende klanken produceert. Het ligt onder meer aan de kwetsbaarheid van het geluid – te zacht voor popliedjes, bijvoorbeeld – dat het instrument zo onbekend is. Toch zou ik willen dat méér mensen vertrouwd raken met dit bijzondere instrument. Daarom probeer ik sinds Drive de Cristal telkens in mijn soundtracks te verwerken. Ik ben nog steeds geen geweldige speler hoor, maar het scheelt dat vrijwel niemand weet hoe het moet klinken. Daardoor voel ik me vrij in wat ik doe.’

‘Vrijwel niemand kent hem. Hij heeft een kwetsbaar geluid.’

2. Soundtrack: For a Few Dollars More

‘Ik hou van alle scores die Ennio Morricone voor Sergio Leone maakte, maar vooral van die van For a Few Dollars More (1965). Die smaakt behoorlijk naar die van de voorganger A Fistful of Dollars (1964), maar klinkt een stuk zelfverzekerder.’

In For a Few Dollars More zitten twee premiejagers (gespeeld door Clint Eastwood en Lee van Cleef) aan achter bandiet Indio (Gian Maria Volontè), die om duistere redenen een zakhorloge bij zich draagt dat bij het openen ook een muziekdoosje blijkt. Terwijl steeds duidelijker wordt wat de rol van het horloge is, verwerkt Morricone de onschuldig klinkende melodie op ingenieuze wijze in zijn muziek.

‘Op die manier tilt Morricone’s muziek de film naar een hoger niveau. Tegelijkertijd is dit een van de weinige soundtracks die ik ook zonder de film erg graag beluister. Het bevalt me dat Morricone’s muziek totaal anders klinkt dan de klassieke, op koperblazers steunende Amerikaanse western: het blijft verrassend en exotisch, zoals Morricone in For a Few Dollars More blokfluiten, rockgitaren, zangers, menselijk gefluit, slagwerk en zelfs mondharpjes inzet. Ook wat orkestratie betreft, is Morricone een pionier.’

‘Terwijl steeds duidelijker wordt wat de rol van het muziekdoosje is, verwerkt Morricone de melodie op ingenieuze wijze in zijn muziek.’

3. Cocktail: de Martinez

‘Ik raakte aan het bereiden van cocktails verslingerd toen ik de soundtrack maakte voor het tweede seizoen van The Knick, Steven Soderberghs kostuumserie rond een New Yorks ziekenhuis aan het begin van de twintigste eeuw. Op een gegeven moment wil de zoon van de ziekenhuiseigenaar indruk maken op een van de verpleegsters. Hij neemt haar mee naar een leuk restaurant en laat haar daar kennismaken met dé cocktailrage van 1900: de Martinez.

‘De scène prikkelde me zozeer dat ik de Martinez helemaal ben gaan uitpluizen. Niet makkelijk, aangezien de cocktailgeschiedenis weinig zorgvuldig is gedocumenteerd, maar waarschijnlijk werd deze klassieker eind 19de eeuw uitgevonden in de Californische stad Martinez.

‘Het recept is vrij simpel: je combineert 30 ml gin en 60 ml zoete vermout met één scheut Maraschino kersenlikeur en twee scheutjes van het kruidenbitter Angostura bitters. Voor de versiering voeg je een krul sinaasappelschil toe. De Martinez geldt als de voorloper van de Martini, en terwijl ik Martini’s lekkerder vind, is het mooi om bezig te zijn met een cocktail die zulke historische waarde heeft. Overigens geloof ik niet dat Steven de Martinez in de serie heeft verwerkt als een knipoogje naar mij. Het zou me verbazen als ik zo’n grote ruimte bleek in te nemen in zijn hoofd.’

De Martinez. Beeld Imageselect

4. Muziek: Captain Beefheart

‘Ik heb altijd al van avant garde-muziek gehouden, maar dan wel avant garde die niet te gewichtig doet en eerder primitief dan cerebraal durft uit te pakken. Captain Beefheart (1941-2010) bijvoorbeeld, in wiens band ik zelf heb meegespeeld maar die ik al lang daarvóór bewonderde.

‘Omdat ik van huis uit drummer ben, was ik vooral gefascineerd door het slagwerk van John ‘Drumbo’ French, die tussen 1967 en 1978 herhaaldelijk deel uitmaakte van Beefhearts The Magic Band. Drumbo had echt zijn eigen vocabulaire. Normaal gesproken zorgen de drums voor een repetitief ritme dat samenvalt met de baslijn, en hebben ze weinig te maken met de meer melodische elementen van de muziek. Drumbo’s spel haakte juist wél aan bij de andere instrumenten, en was daardoor eerder melodisch dan ritmisch.

‘Toen ik op Captain Beefhearts laatste studio-album Ice Cream for Crow (1982) achter de drums plaatsnam, probeerde ik Drumbo’s stijl enigszins over te nemen. Hard werken was dat. Tijdens de repetities liet Beefheart iedereen de zangpartijen horen of speelde hij stukken uit de muziek voor op een instrument, en eiste hij dat je dat allemaal opnam met je taperecorder. Vervolgens moest je thuis bedenken hoe je die muziek in je eigen spel kon incorporeren. Toen merkte ik hoe serieus, intensief en gespannen het compositieproces van Captain Beef­heart kon zijn, terwijl de uiteindelijke muziek vaak zo plezierig klinkt.’

‘Ik bewonderde hem al voor ik in zijn band speelde.’ Beeld Getty

5. Instrument: synthesizer Roland SE-02

‘Mensen denken vaak dat synthesizers expressieloze, steriele instrumenten zijn, maar ze hebben net zoveel ziel als een viool of gitaar. Neem de Roland SE-02, de analoge synthesizer waar ik me de laatste tijd op stort. Een goedkoop, handzaam apparaat, met allerlei knoppen waarvan je nooit zeker weet wat er gebeurt als je eraan draait. Het lijkt over een eigen wil te beschikken: het doet dingen die je nog nooit gehoord hebt en ook nooit meer zult horen als je niet onthoudt wanneer je aan welke knop draaide. Kan best lastig zijn tijdens het componeren, maar ik vind het ook een uitdaging om me door het toeval te laten beperken. En het bevalt me dat zo’n machine veel minder beschaafde, soms ronduit lelijke of zelfs menselijke geluiden produceert dan een digitale synthesizer of softwareprogramma.’

‘Hij doet dingen die je nog nooit gehoord hebt.’

6. Soundtrack: The Day the Earth Stood Still (1951)

Martinez kijkt zelden een film vaker dan één keer. Een van de weinige uitzonderingen is deze SF-klassieker van Robert Wise, waarin de aarde wordt bezocht door een messiaanse alien die de oorlog voerende mensheid tot bezinning hoopt te brengen. ‘Als kind zag ik The Day the Earth Stood Still zo’n drie of vier keer per jaar – telkens wanneer hij werd uitgezonden in NBC’s reeks Saturday Night At the Movies – en zo bleef hij echt hangen.

‘Niet dat ik dat destijds al doorhad, maar ik denk dat het vooral de muziek van Bernard Herrmann (1911-1975) was die me zo bleef boeien. Terwijl ik nooit expliciet dingen van Herrmann heb overgenomen in mijn muziek, heeft hij veel invloed op mij gehad. Als het om minimalisme gaat, was Herrmann een van de absolute voorlopers. Luister maar naar The Day the Earth Stood Still: herkenbaar uit duizenden, maar absoluut niet na te fluiten of neuriën, van de strijkers, orgels en trippelende piano-partijen tot het onwereldse gezoem van de theremin.’

‘Herkenbaar uit duizenden, maar absoluut niet na te fluiten of neuriën.’

7. Instrument: de theremin

De theremin, in 1928 gepatenteerd door de Russische uitvinder Léon Theremin (1896-1993) is een van de vroegste elektronische instrumenten. Hij bestaat grofweg uit een kastje met twee antennes, en je bespeelt hem door je handen rondom die antennes te bewegen. ‘Fascinerend instrument, bijna onmogelijk te bespelen. Met rechts bepaal je de toonhoogte, met links het volume. Dat lijkt simpel, maar het klinkt vals zodra je je hand ook maar een millimeter de verkeerde kant op beweegt. Ik ben er niet bepaald goed in, maar het bevalt me dat het zo’n fysiek instrument is en dat het zo’n vreemde klank voortbrengt. Als een elektronische zingende zaag, zou je kunnen zeggen.

‘Veel mensen denken bij het geluid van de theremin onmiddellijk aan SF-films uit de jaren vijftig, en daarom heb ik hem in mijn muziek voor Nicolas Winding Refns aankomende serie Too Old to Die Young verwerkt. Die draait om Japanse maffiosi en Mexicaanse drugskartels, dus van SF is geen sprake, maar ik hou ervan om onverwachte elementen in mijn soundtracks te verwerken. Bovendien wilde Nicolas niet alleen een gewelddadige, maar ook een vermakelijke, speelse serie maken en ik denk dat je dat dankzij de theremin ook in de muziek terughoort.’

‘Fascinerend instrument, bijna onmogelijk te bespelen.’ Beeld Getty

8. Geluid: stilte

‘Als ik een voor mij essentieel geluid moet noemen, dan kies ik stilte. Voor een absolute stilte moet ik me terugtrekken in de geluidsstudio die ik zo’n tweeëneenhalf jaar geleden heb gebouwd. Daar hoor ik echt alleen nog maar mijn tinnitus.

‘Heel anders dan mijn vorige studio. Daar hoorde je nog steeds allerlei geluiden van buiten en ook het geruis van de airconditioning, de verwarming en de ventilatoren van mijn computers. Sommige geluiden zijn helaas ook op mijn soundtracks terechtgekomen, als ik weer eens op de Baschet Cristal speelde en het opname-niveau moest opvoeren omdat het zo’n subtiel instrument is.

‘Ik kan je verklappen dat ergens op de soundtrack van Drive vogels te horen zijn. Vraag me niet precies waar, maar ik weet dat ze er zijn. Een beetje beschamend is dat wel, want vogelgetjilp heeft eigenlijk niets te zoeken in deze gewelddadige misdaadfilm, rond Ryan Gosling als ultra-coole gangsterchauffeur annex stuntman. Als iemand ooit over die vogels komt klagen, zal ik me er proberen uit te redden door te zeggen dat ze de film menselijker maken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden