de gids tijdmanagement

Het cultuuraanbod blijft groeien. Moeten we ons maar overgeven aan het feit dat het allemaal niet bij te benen is?

Beeld Olf de Bruin

Het nieuwe cultuurseizoen opent zaterdag met de start van de Uitmarkt. En we hadden het oude seizoen nog niet eens uit! Er is veel, er komt nog meer, maar onze tijd blijft beperkt.

Aan het begin van het zomerseizoen publiceerde de Volkskrant een artikel van Martin de Haan met de titel ‘Zeven redenen om deze zomer eindelijk eens Proust te gaan lezen’. Daar was het weer: het Grote Ongelezen Boek, waarbij de auteur nog een handje hielp door te melden dat het hier volgens het Guinness Book of Records om de dikste roman ooit gaat (met bijna tien miljoen lettertekens) en dat er een Franse editie is waarbij alles in één band te vinden is (met 2.401 bladzijden). En ik had de zomerstapel net uit. De zomerstapel: de boeken die je van plan bent te lezen als je eindelijk tijd hebt. Het is een zorgvuldig, om niet te zeggen neurotisch ritueel, waarbij u zich een letterlijke stapel moet voorstellen en waarbij ook al over de leesvolgorde wordt nagedacht. Nee, Lee ‘Jack Reacher’ Child, je komt niet bovenop te liggen!

Een week voor het Proust-pleidooi publiceerde The New Yorker een cartoon met een lezend stel op het strand. Zegt de ene lezer tegen de ander: ‘Vertel het niemand, maar ik ben hier eigenlijk een winterboek aan het lezen.’ U slaat wellicht niet dubbel van het lachen, maar iedereen die worstelt met zijn zomerleeslijst, komt dit bekend voor. En dat is een omvangrijke groep. Sla er Instagram maar op na, waar steeds meer mensen dat stapeltje fotograferen; als een taakje voor zichzelf of als een monument voor hun formidabele leeshonger. Presidenten doen mee. Vorige week verscheen de jaarlijkse zomerleeslijst van Barack Obama, een mix van boeken die heet van de naald zijn (The Nickel Boys van Colson Whitehead) en boeken die al een tijdje liggen. Wolf Hall van Hilary Mantel uit 2009 bijvoorbeeld: ‘Ik had het nogal druk toen, maar nog altijd een geweldig boek.’ Typisch voorbeeld van een ‘winterboek’ dat de zomerstapel heeft gehaald. Althans bij Obama, niet bij mij thuis, waar Wolf Hall deel is van een angstaanjagend groeiende stapel ‘nog te lezen’ boeken – die niet in de kast mogen staan.

Terug naar Proust. Overtuigend pleidooi van De Haan in zeven delen, met hier en daar een wat geforceerd argument (‘Proust is vreselijk grappig’), maar het draait ook een beetje om de hete brij heen. Tot we bij punt 7 zijn gearriveerd (‘Met Proust heb je de tijd’): ‘Een bladzijde per dag, dat moet toch makkelijk kunnen. Wie nu begint, heeft bijna tien jaar de tijd om volledig voor hem te vallen.’ Juist: tien jaar, elke dag, klaar in augustus 2029. Bij twee bladzijden vijf jaar.

Het is een kwestie van tijd – en dat wist Proust ook, want anders had hij er geen tien miljoen letters aan besteed. Waar haal je die tijd vandaan? Dat is de vraag die steeds vaker gesteld lijkt te worden, naarmate het culturele aanbod groeit en makkelijker toegankelijk wordt. En hoe gaan we daarmee om? Want het aanbod mag dan – zeker aan het begin van een nieuw seizoen – als een soort orkaan van de vijfde categorie voor de deur staan, één ding is onveranderlijk: in een etmaal zit 24 uur. Is daar iets op te verzinnen, of moeten we ons maar overgeven aan het feit dat het allemaal niet bij te benen is? Niet alleen het nieuwe aanbod (het gesprek van de dag), laat staan Proust, HBO-serie The Sopranos (86 afleveringen) of de podcast This American Life (deze week staat aflevering 681 online). We zouden de angst om iets te missen kunnen onderdrukken of ons gewoon niet meer schuldig kunnen voelen over het ongelezene, het ongeziene, het onbeluisterde. Dan is er dus helemaal geen probleem. When They See Us gezien? Nee, halverwege een oude aflevering van Friends in slaap gevallen. Maar toch knaagt het.

Emily Nussbaum, de televisiecriticus van The New Yorker, publiceerde aan het begin van de zomer een geweldige bundel kritieken en essays onder de titel I Like to Watch. Ze schrijft onder meer over haar groeiende onbehagen over het aanbod dat maar blijft groeien. Toen de Volkskrant eind 2018 een poging deed om een complete lijst te maken van series die dat jaar voor het eerst te zien waren geweest, rolde er een lijst van ruim vijfhonderd titels uit. En dat zijn dan series, niet zelden tien afleveringen lang. In een interview geeft Nussbaum toe dat ze soms verlangt dat de plot van de roman The Fermata van Nicholson Baker werkelijkheid kon worden, en dat ze net als de hoofdpersoon de tijd kon stilzetten. Terwijl de held in het boek van Baker zich vervolgens overgeeft aan voyeurisme, zou Nussbaum de tijd gebruiken om achterstallige series in te halen: ‘If only I could stop time and watch more television.’

Een beetje rekenwerk maakt je alleen maar bewuster van de eindigheid van de tijd en de oneindigheid van het aanbod. Het dilemma van de fanatieke boekenlezer, die in een lang leven toch nooit meer dan een paar duizend boeken kan lezen (en per jaar publiceren gemiddeld 27 duizend Nederlandse auteurs een boek – en dan hebben we het nog niet eens over Ian McEwan en Haruki Murakami), begint nu ook de kop op te steken op televisiegebied. Nussbaum beschrijft hoe The Sopranos twintig jaar geleden het denken, schrijven en praten over televisie radicaal veranderde. Dit was geen televisie meer, dat banale tijdverdrijf op de ‘idiot box’, vertelde Sopranos-producent HBO ons in zijn slogan: ‘It’s not TV’. Maar wat was het dan wel?

Critici die hun intellectuele neus hadden opgehaald voor het medium, verschaften zich een alibi door de avonturen van een onderwereldfamilie in New Jersey bijvoorbeeld te vergelijken met dat 19de-eeuwse Russische epos over de Napoleontische oorlogen: Oorlog en Vrede van Tolstoj, dat andere werk dat een gooi doet naar de titel van het Grote Ongelezen Boek. The Sopranos mag dan gelden als het startschot van een televisietijdperk dat ‘Peak TV’ wordt genoemd, het was ook het begin van de periode waar we nu middenin zitten, waarbij afgeven op tv niet per se meer statusverhogend werkt en praten over plots van series het nieuwe sociale smeermiddel is. Een stuk met de titel ‘Zeven redenen om deze zomer eindelijk eens The Sopranos te zien’ is nu niet meer ondenkbaar.

Er is te veel. Er komt steeds meer bij. De beschikbare tijd blijft gelijk en is eindig. Toch? In dit verband wordt de Duitse filosoof Arthur Schopenhauer nog wel eens aangehaald, die – we parafraseren – opmerkte dat het geweldig zou zijn om bij de aankoop van een boek ook de tijd om het boek te kunnen lezen cadeau te krijgen.

En als dit klinkt als een gat in de markt, dan is het een gat in de markt. De website blinkist.com biedt samenvattingen van boeken aan met als slogan ‘Fit reading into your life’ (Pas lezen in in je leven). De suggestie is hier op zijn minst dat je aan dat leven helemaal niets hoeft te veranderen, terwijl het ondertussen wordt verrijkt door de gedachten van schrijvers. Blinkist heeft een bibliotheek van drieduizend boeken teruggebracht tot hapklaar (‘bitesize’) formaat: het biedt je de belangrijkste inzichten in 15 minuten. Dat is nog wat anders dan tien jaar lang elke dag een bladzijde. Het is de boekenvariant van de Abtronic – je buikspieren trainen zonder ook maar een vin te verroeren. In de wereld van Blinkist is het pleidooi om Proust te gaan lezen (5 minuten leestijd) een prima plaatsvervanger voor het lezen van Proust. Nu richt het bedrijf zich op de non-fictiemarkt, en het is de vraag of deze ‘leesrevolutie’ ook naar fictie zal overslaan. Maar zelfs de suggestie dat hier tijd te koop is, lijkt een succesformule. 

Mediaonderzoeksbureau Nielsen rekende voor dat volwassen Amerikanen 11 uur per dag bezig zijn met media, van het luisteren naar Spotify tot het spelen van games, van het kijken naar televisie tot het verdwalen op de telefoon. Mediabedrijven – ook het mediabedrijf de Volkskrant trouwens – zijn verwikkeld in een slag om de tijd van de consument, en het komt op minuten aan. Dus wanneer, zoals deze week gebeurde, het grootste entertainmentbedrijf ter wereld (Disney) en het grootste techbedrijf ter wereld (Apple) aankondigen dat ze zich op de (Nederlandse) streamingmarkt gaan begeven met respectievelijk Disney Plus en Apple TV Plus, dan maakt niet alleen Netflix zich ongerust, maar elk bedrijf dat mikt op de schaarse tijd van de kijker/lezer/luisteraar. En de kans dat iemand aan de complete Proust gaat beginnen, wordt er ook niet groter op.

Het Nederlandse marketingonderzoeksbureau Screenforce meldde dat de kijktijd in Nederland in de eerste helft van dit jaar voor het eerst sinds 2014 was gestegen. Het helpt als er een groot sporttoernooi plaatsvindt en het helpt nog meer als Nederland zich daarvoor plaatst. Screenforce meldt een dagelijkse schermtijd (waarmee ze live en uitgesteld kijken bedoelen, op alle schermen, van de NPO tot Videoland/Netflix, maar zonder sociale media) van 193 minuten. En het is lastig om tijdens die 193 minuten iets anders te doen – hoewel de krant lezen tijdens Japan-Costa Rica prima gaat.

Er is ook een andere manier om naar het etmaal te kijken. Het Amerikaanse onderzoeksbureau Activate.com maakt onderscheidt tussen ‘singletasken’ en multitasken. Voorbeeld: u rijdt naar uw werk, terwijl u luistert naar een podcast of een luisterboek (nieuwe kansen voor Proust!). Activate.com telt in dat geval de twee activiteiten bij elkaar op, ‘forenzen’ plus ‘afspelen van een luisterboek waarin Hans Croiset Proust voorleest’ en verricht zo een wonder: de dag telt opeens 31 uur, waarvan we een uur of 12 bezig zijn met ‘het consumeren van tech en media’, terwijl we ondertussen ook nog andere dingen aan het doen zijn!

Het bedrijf verwacht dat hier de komende jaren nog hoogstens 11 minuten bij zullen komen, maar daarmee is het wel op, het etmaal. Het voelt al alsof die 11 minuten van de bodem van de pan des levens moeten worden geschraapt. Nogmaals een bewijs dat de slag om de aandacht van de consument een minutenspel is.

In het leven van ondergetekende is de podcast een relatieve nieuwkomer (ook dat nog!), die met dank aan de 31-urige dag vrij soepel is in te passen. This American Life en Albert Heijn zitten elkaar niet in de weg; een rondje fietsen op Neutrale Kijkers gaat prima. 

Het aantal boeken en cursussen op het gebied van timemanagement is overweldigend. De tijd die je kunt besparen door het negeren van die adviezen is fenomenaal (eigen tip). En, kan ik inmiddels melden na een rondgang door het veld, de meeste tips zijn toegesneden op de kantoortuin en niet op de culturele consument. Neem de eerste tip van website Lifehack.org, die ons ‘tien tips om je timemanagementskills drastisch te verbeteren’ voorzet. Tip 1: delegeer taken. Enorm handig op de zaak, minder praktisch als het gaat over de vraag: moeten we naar het tweede seizoen van Mindhunter kijken? (Antwoord: ja!)

En zo gaat het verder. Tip 2 wil dat je ‘belangrijke dingen’ eerst doet. Dus eerst Proust lezen en daarna alle andere dingen? En dan niet voor de tiende keer kijken naar je favoriete afleveringen van de comedyserie Parks and Recreation? En wat moeten we met tip 5: ‘vermijd procrastineren (uitstelgedrag) ten koste van alles’, met een link die verwijst naar een ‘Complete gids om procrastineren te voorkomen’? Als u niet op die link klikt, bent u al een heel eind. En is niet ons hele culturele leven een vorm van subliem uitstelgedrag?

Of we aan Proust gaan toekomen, is nog maar de vraag, maar om een lezer te blijven, te midden van een overweldigend aanbod, moet je wel afspraken met jezelf maken. Bijvoorbeeld deze: lees een half uur per dag (minimaal) – en de krant telt niet mee. Of word lid van een leesclub; organiseer uw eigen sociale druk! En als u zich afvraagt: een boek, hoe ging dat ook alweer?, volg dan de cursus ‘Be a Better Reader in 7 days’ van The New York Times. Dag 1: kies het juiste boek. En dat kan natuurlijk zomaar À la recherche du temps perdu zijn.

Of neem af en toe de trein, in de wetenschap dat het Europese treinverkeer voorlopig inefficiënt en traag als stroop is (en vergeet die wifi aan boord maar). Naar Berlijn bijvoorbeeld. Weet u dat dat 6,5 uur duurt, als u in Amsterdam instapt? En dat u aan het eind van uw boek in Berlijn bent?

Om het (iets) makkelijker te maken: onze cultuurtips voor het nieuwe seizoen. De beste acts, voorstellingen, exposities, shows, musicals en optredens die je niet mag missen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden