de gids griepseizoen

Hebben mannen meer last? En zijn kinderen besmettelijker? Acht vragen én antwoorden over griep

De jaarlijkse griepgolf begint doorgaans deze maand, en elk jaar krijgt ongeveer één op de tien mensen griep. Als je bij deze 10 procent hoort, ben je er dan voorlopig vanaf? Of kun je nog een keer getroffen worden door een ánder griepvirus? En hebben mannen er nou meer last van dan vrouwen? Acht vragen (en antwoorden) over griep.

Beeld Valentina Vos

1. Komt er weer een griepgolf aan?

Ieder jaar krijgt ongeveer een op de tien mensen griep, meldt het RIVM. Griep is een besmettelijke ziekte van de luchtwegen die wordt veroorzaakt door het influenzavirus. Omdat griepvirussen regelmatig veranderen, zijn er meerdere varianten die elke winter weer anders zijn.  

Er woedt officieel een griepepidemie als meer dan 51 op de 100.000 mensen bij de huisarts aankloppen met griepverschijnselen. Gemiddeld duurt een griepepidemie in Nederland negen weken; de langste griepepidemie in Nederland ooit gemeten sloeg toe in de winter van 2014-2015 en duurde maar liefst 21 weken. 

Niet iedereen die midden in het griepseizoen ziek wordt, heeft daadwerkelijk griep. Wie snottert en zich niet lekker voelt, plakt daar al snel het label griep op, terwijl vaak sprake is van een gewone verkoudheid. Een groep internationale wetenschappers becijferde een paar jaar geleden in het vakblad PLOS Biology dat volwassenen vanaf hun dertigste gemiddeld slechts twee keer per tien jaar de griep krijgen. De kans op een verkoudheid is vele malen groter, met de tientallen verkoudheidsvirussen die circuleren. 

2. Hoe zit het met die griepprik?

Scholen willen griep te lijf gaan door gratis het vaccin aan te bieden en een premie van 405 euro voor docenten, om het aantal ziekmeldingen in het door het lerarentekort geplaagde onderwijs terug te dringen. Ondertussen onderzoekt staatssecretaris Blokhuis of hij naar Amerikaans voorbeeld een vaccinatieplicht kan invoeren voor zorgpersoneel, dat de griepprik massaal links laat liggen. 

De afgelopen jaren hebben artsen en wetenschappers toenemende kritiek geuit op de griepvaccinatie. Want wie de griepprik haalt, kan nog gewoon de griep krijgen. Best vaak zelfs. Uit Nederlands onderzoek naar de effectiviteit van de griepprik in de jaren tussen 2003 en 2014 bleek dat er in zeven van de elf griepseizoenen een mismatch was tussen het vaccin en het circulerende virustype. Het vaccin is niet perfect, beaamt Jaap van Dissel, directeur van het Centrum voor Infectieziektebestrijding van het RIVM. De effectiviteit is hooguit 60 procent, het beste als het vaccin matcht met het circulerende griepvirus. ‘Maar bij een ziekte die geweldig vaak voorkomt, kan dat al veel uitmaken,’ aldus Van Dissel. 

Ook leraren hebben recht op griep

De leraren in onder andere Amsterdam mogen gratis een griepprik gaan halen. Arme leraren, schrijft Esther Gerritsen. ‘Het mooie van een beetje griep bij een verder gezond mens is dat je erachter komt dat je wel degelijk alles kunt afzeggen. Dat de ijzeren regelmaat van het werkende leven geen ijzeren wet blijkt te zijn.’

3. Kun je twee keer griep krijgen in één seizoen?

Er zijn mensen die twee keer kort achter elkaar ziek worden. Maar je bent toch na een eerste griep immuun geworden? Of kun je twee keer in een winter de griep krijgen? Het antwoord lijkt voor de hand te liggen: het griepvirus kent varianten waarvan er elke winter een aantal rondwaren en wie pech heeft, wordt twee keer gegrepen door verschillende virussen. In theorie zou dat kunnen, zegt hoogleraar virologie Ron Fouchier (Erasmus MC), maar het komt zelden voor. Want na een infectie met een griepvirus doet het lichaam zijn uiterste best om nieuwe virussen te weren, legt hij uit. De cellen in de luchtwegen hebben sensoren die alarm slaan bij binnendringers, waarna interferonen worden aangemaakt, eiwitten die een immuunreactie bespoedigen. De luchtwegen van een pas herstelde grieppatiënt zitten vol met interferonen, zegt Fouchier, wat de kans op een tweede griep, van een ander type, klein maakt. Daar komt bij dat immuniteit tegen een bepaald virustype lang aanhoudt. Zo kan een griep van jaren geleden lang bescherming blijven bieden.

Maar kan een griepvirus dan misschien in je lichaam blijven sluimeren als je niet goed uitziekt, en voor een tweede keer toeslaan? Dat klinkt onwaarschijnlijk, aldus Fouchier. Twee dagen na de eerste griepverschijnselen is de infectie op haar hoogtepunt en het immuunsysteem volop aan het werk; binnen een week hebben patiënten met een normale afweer het virus geklaard. Wie te snel weer aan het werk gaat, krijgt niet opeens te maken met een opleving van het virus. Wat wél voorkomt, zegt Fouchier, is dat patiënten die nog niet goed zijn opgeknapt een bacteriële infectie oplopen. De epitheelcellen, die de wand van neus en de keel bedekken, zijn door het griepvirus beschadigd geraakt en daardoor nestelt zich daar makkelijker een bacterie. En hoewel zo’n infectie iets andere klachten geeft, lijkt het voor de leek al snel alsof de griep opnieuw heeft toegeslagen.

Onze griepconversaties worden steeds creatiever

Op het hoogtepunt van het griepseizoen kom je niet meer weg met de traditionele uitwisseling: ‘Ik heb griep.’ ‘Ja... Het heerst’, schrijft Aaf Brandt Corstius in haar column.

‘Iedereen heeft griep. En daardoor weet iedereen dat het heerst. Ik heb het half januari nog een tijdje geprobeerd met ‘Ja, het heerst’, en dan een omineus ‘HEEL ERG!’ erachteraan, maar ook dat is niet meer boeiend genoeg. Want de griepconversatie voeren we nu inmiddels al zo lang dat je het niveau een beetje moet opvoeren. Je moet creatiever worden, er je eigen draai aan geven.

4. Hebben mannen meer last van griep?

Is de man ziek, dan is hij zó zielig. Voor vrouwen is het zo herkenbaar dat de aanstelleritis van de man zelfs een naam heeft, de ‘mannengriep’. Overdrijven mannen hun symptomen, of worden ze echt zwaarder getroffen door luchtwegvirussen? In december vorig jaar stelde een overzichtsartikel in het Britse artsenblad The BMJ vast dat mannen misschien écht zieker worden van een griep- of verkoudheidsvirus, maar die bewering kwam al snel onder vuur te liggen. Zelfs de auteur van het artikel gaf achteraf toe dat hij het allemaal niet zo stellig bedoelde, en erkent dat hij hier en daar verkeerd uit de vakliteratuur heeft geciteerd.

Andere onderzoeken wijzen voorlopig niet op een verschil. In Nijmegen onderzocht Lucas van Eijk een kleine groep proefpersonen die hij griepachtige verschijnselen had gegeven door ze te injecteren met een bacterie-bestanddeel: ‘Wat opviel, was dat mannen en vrouwen dezelfde mate van klachten kregen.’ In Zweden deed John Axelsson van het Karolinska Institutet hetzelfde experiment: het enige sekseverschil dat hij vond, was dat mannen met griepverschijnselen vaker zuchten. Een teken dat mannen hun symptomen anders uiten dan vrouwen. ‘We denken dat er geen medische, maar psychologische aspecten in het spel zijn.’

5. Zijn kinderen wandelende griepbommen?

Kleine wandelende griepfabriekjes lijken het soms, die kinderen. Dagelijks snotterend en proestend in het bedompte klaslokaal elkaar en de juf of meester aanstekend, thuis het hele gezin en op de valreep opa en oma. Of is dat onzin en is elk mens even besmettelijk?

‘Kinderen zijn grote verspreiders van griepvirussen’, zegt hoogleraar virologie Ab Osterhaus. ‘Vooral jongere kinderen scheiden meer en langer het influenzavirus uit.’ Het gaat bij griep in eerste instantie om de hoeveelheid virus die wordt geproduceerd. Hoe minder iemand aan een virus wordt blootgesteld, hoe kleiner de kans dat diegene daadwerkelijk ziek wordt. Over het algemeen geldt: hoe meer virus in de luchtwegen, hoe zieker je wordt. Omdat kleine kinderen vaak lang en veel virus produceren, zijn ze vaak hevig ziek als ze griep hebben. ‘Je ziet ze ook sneller in het ziekenhuis met griep, omdat het beeld alarmerend is’, zegt Osterhaus. ‘Maar ze kunnen over het algemeen ook snel weer naar huis.’

Kinderen blijken niet alleen besmettelijker, maar ook lánger besmettelijk. Gemiddeld genomen zijn volwassenen een dag of drie tot vijf besmettelijk, kinderen kunnen tot wel acht dagen besmettelijk blijven, volgens de viroloog. Scholen en crèches zijn bovendien belangrijke verspreidingshaarden voor griep- en verkoudheidsvirussen, zegt Osterhaus. In matig geventileerde ruimtes waar veel kinderen dicht op elkaar zitten, kunnen virussen zich snel verspreiden via kleine druppeltjes in de lucht, zogenoemde aerosolen, en ook door indirect contact  via speelgoed, tafels of deurklinken.

Kinderen zijn besmettelijker én langer besmettelijk. Beeld Thinkstock

6. Heeft het zin om mensen met griep te mijden?

Ja, maar uit de buurt blijven van mensen die griep hebben, is helaas niet eenvoudig. We verspreiden al virusdeeltjes voordat we ons ziek voelen, gedurende de zogeheten incubatietijd van zo’n twee dagen. Dat zit zo: een virus komt binnen in de luchtwegen, daar gaat het zich vermenigvuldigen. In die vermenigvuldigingsfase verspreidt het virus zich al wel, maar komt de reactie van het lichaam nog niet echt op gang. Daarom merk je eigenlijk nog niet zoveel. Verspreiden kun je het helaas al wel.

7. Helpt kippensoep als je ziek bent?

Stephen Rennard, hoogleraar geneeskunde aan de universiteit van Nebraska, ontdekte dat kippensoep een ontstekingsremmende werking heeft. De soep vertraagt de bewegingen van neutrofielen, een type witte bloedcellen dat wordt aangetrokken na een infectie. Ze zouden deels verantwoordelijk zijn voor klassieke verkoudheidssymptomen als een snotterige neus. Hoe minder van die cellen in keel en neus, hoe beter we ons dus voelen, aldus Rennard in zijn publicatie in vakblad Chest. Onduidelijk is welke ingrediënten een rol spelen. Rennard vermoedt dat het gaat om een synergie tussen de kip en de vele groenten in de soep. Of de soep ook buiten het lab, in een verkouden lichaam, ontstekingen remt, is onbekend, erkent hij.

Een klein onderzoek, dat nooit is herhaald: dat maakt de onderzoeksresultaten wat ‘gammel’, aldus hoogleraar virologie Ab Osterhaus. Kippensoep heeft geen directe invloed op de aanpak van het virus, zegt hij. Na een virusinfectie spoeden zich tal van afweercellen naar de plek des onheils, waaronder neutrofielen, die belangrijk zijn voor opruimwerkzaamheden van dode cellen en eventueel bacteriën. Dat gaat gepaard met ziektesymptomen. Als die opruimcellen onder invloed van de soep inderdaad in snelheid zouden zijn vertraagd, kunnen ze tijdens de snotterige dagen leiden tot iets minder symptomen. Maar let wel, waarschuwt Osterhaus, griep of verkoudheid duurt niet korter door een bakkie soep. Het afval in keel en neus moet immers toch worden opgeruimd. Hij vermoedt dat de verklaring voor het effect eenvoudiger kan zijn: ‘Moeders vertrouwde kippensoep geeft een gevoel van welbehagen. Hoe ziek we ons voelen, is nogal subjectief.’

Kippenbouillon is in ieder geval een goede manier om een beetje op krachten te komen als je weinig eetlust hebt. Soep bestaat bovendien voor het grootste deel uit water, en voldoende vocht binnenkrijgen is belangrijk als je een flinke griep te pakken hebt.

Kippensoep met pit, tegen de griep

Uit het archief van de Volkskeuken: een kippensoep met veel extra smaak. Knoflook, gember en peper, zo proeft de patiënt nog wat. Genoeg om in de straat ook een pannetje uit te delen. Bekijk hier het recept.

8. En helpt stomen?

Stomen verlicht de klachten van griep of verkoudheid, maar onduidelijk is waarom, zegt Ab Osterhaus. Het kan zijn dat verstoppingen in de luchtwegen sneller oplossen of dat de warmte in de neus de lokale afweer enigszins versterkt. Verkoudheids- en griepvirussen vermenigvuldigen zich bovendien minder goed bij een hogere lichaamstemperatuur, zegt hij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.