De GidsGoede voornemens

Goede voornemens? Doe als Jules Deelder (en andere tips van filosofen)

Beeld Archief Claudie de Cleen

Rond de jaarwisseling gaan de gesprekken algauw over goede voornemens. We vroegen drie filosofen naar de zin van al die mooie plannen en hoe je ze kunt omzetten in actie. ‘Het geheim van daadkracht is ontdekken welke diepere behoefte er schuilgaat achter een gewoonte.’

Verander je denken in plaats van je gedrag

Goede voornemens kun je eigenlijk verdelen in twee categorieën, vertelt filosoof Lammert Kamphuis, auteur van het boek Filosofie voor een weergaloos leven. ‘Je hebt voornemens die gericht zijn op het doen of laten van activiteiten, zoals meer bewegen of niet meer roken. Zeg maar de reguliere voornemens. En dan heb je de voornemens die gaan over de manier waarop je naar het leven kijkt. 

‘De Griekse filosoof Epictetus verdedigde het idee dat niet zozeer de situatie waar we inzitten bepaalt hoe we ons voelen, maar hoe we over die situatie oordelen. Dit idee nodigt uit om je af te vragen of we ons denken moeten veranderen in plaats van ons gedrag. Want hoewel we niet altijd controle hebben over de omstandigheden waarin we verkeren, we zijn altijd vrij in hoe we erover te denken.

‘Veel oude Griekse filosofen pleitten daarom voor het bijhouden van een dagboek, waarin je bijvoorbeeld opschrijft waar je dankbaar voor bent. Je zou ook, om inzicht in je geest te krijgen, je voor kunnen nemen om elke dag op te schrijven welke gedachtes je die dag gehinderd hebben – waar heb je mentaal veel tijd en energie in gestoken, terwijl je daar eigenlijk helemaal geen invloed op had?’

Goede voornemens gaan uiteindelijk over de vraag wie we willen zijn

Kamphuis: ‘De Griekse filosoof Plutarchus stelde dat ons karakter in feite bestaat uit volgehouden gewoontes. Goede voornemens gaan over de vraag welke gebruiken je wilt ontwikkelen, en daarmee uiteindelijk dus over de vraag wie je wil zijn.’

‘Om een scherp antwoord op die vraag te krijgen, zou je jezelf als gedachte-experiment kunnen afvragen: wat zou ik willen doen als dit het laatste jaar van mijn leven was? De stoïcijnen, onder wie de eerder genoemde Epictetus, gebruikten deze vraag om helder te krijgen wat ze echt belangrijk vonden in het leven.

‘Op deze manier nadenken over sterfelijkheid zie je terugkomen in de hele geschiedenis van de westerse filosofie. De Duitse denker Martin Heidegger, bijvoorbeeld, raadde zijn studenten aan om zo nu en dan een rondje over een begraafplaats te wandelen. Daardoor word je geconfronteerd met je eigen sterfelijkheid en dringt de vraag zich op ‘als ik hier straks zelf lig, hoe wil ik dan geleefd hebben?’

Omarm de melancholie

Die nadruk op reflectie is ook iets wat programmamaker en filosoof Stine Jensen aanspreekt. In haar programma YES, ik ben! onderzoekt ze het maakbaarheidsideaal, positiviteitsdenken en de keerzijde daarvan. ‘We leven in een erg toekomstgerichte cultuur; we dragen horloges, komen op tijd, en zijn gericht op productiviteit. Het positiviteitsdenken, met het maakbare zelf en goede voornemens, past daarbij. De keerzijde is dat je gaat geloven dat er altijd een update van jezelf beschikbaar is. Er is altijd de mogelijkheid van een betere zelf, waardoor de huidige situatie nooit goed genoeg is. 

‘In plaats van alleen maar optimistisch te kijken naar de toekomst, zouden we de melancholie meer mogen omarmen. Dit betekent dat we het verleden meer in ons leven integreren en ons daardoor verzoenen met dat wat is. Daardoor creëer je een ruimte waar je niet voortdurend bezig bent met wat beter kan. Een ruimte waar reflectie en stilstand de norm zijn.’  

Zet gemakzucht om in daadkracht

In maart verschijnt het boek De wereld omgekeerd van politiek filosoof Remko van Broekhoven. Daarin onderzoekt Van Broekhoven aan de hand van de zeven zonden hoe we moeten omgaan met het kwaad. Wat betreft het hebben van goede voornemens is het vaak die laatste, zevende zonde die ons nekt: gemakzucht. 

‘Met gemakzucht doel ik niet op ordinaire luiheid, maar op het onvermogen om het goede te doen’, zegt Van Broekhoven. ‘Wat mensen met goede voornemens vaak parten speelt half januari, begin februari is dat ze niet weten hoe je gemakzucht omzet in daadkracht. Om dat te kunnen doen, moet je onder ogen zien waarom je vervalt in gemakzucht en daarmee in de gewoontes die je wilt veranderen. Vaak zit daar namelijk een hele goede reden achter. Je gaat bijvoorbeeld roken omdat je een bepaalde pijn wilt ontvluchten. Het geheim van daadkracht is ontdekken welke diepere behoefte er schuilgaat achter een gewoonte als roken, en die behoefte vervolgens op een andere, gezondere manier vervullen.’

Daadkracht vraagt om wilskracht en dat is iets wat we kunnen oefenen, aldus Van Broekhoven. ‘Wat dat betreft sluit ik me aan bij de deugdethiek van Aristoteles, die laat zien dat goed gedrag iets is wat we kunnen trainen, net als een spier of conditie. Dat gaat stapje voor stapje. Het is een illusie dat je zonder introspectie van je slechte gewoontes af kunt komen.’

Neem een voorbeeld aan anderen

Ook Lammert Kamphuis haalt inspiratie uit de deugdethiek, waar veel waarde wordt gehecht aan rolmodellen. ‘Om goede voornemens vol te houden, kan het helpen om een voorbeeld te nemen aan mensen die in de praktijk brengen wat jij wilt bereiken. Deze mensen kunnen een gids voor je zijn. Het achterliggende idee is dat je bent wat je imiteert. René Gude, de helaas overleden voormalig Denker des Vaderlands, vatte dit heel mooi samen: als je jezelf wilt worden, moet je anderen nadoen.’

Verrassende voornemens voor 2020

Raak vrienden kwijt
Het grootste gevaar op het gebied van vriendschap is volgens de Griekse filosoof Aristoteles polyphilia, oftewel: veelvrienderij. Kamphuis: ‘Aristoteles meende dat wanneer je veel vrienden hebt, je de boterham dun smeert. Kwantiteit gaat ten koste van kwaliteit.’ Weg dus met al die oppervlakkige contacten en maak meer tijd voor relaties die er echt toe doen.

Doe als Jules Deelder
Een van de meest genoemde dingen waar mensen spijt van hebben op hun sterfbed, is dat ze zich te veel hebben aangetrokken van de mening van anderen. Die conclusie trekt verpleegkundige Bronnie Ware in haar memoires van de tijd dat ze werkzaam was in de palliatieve zorg. 

Kamphuis: ‘De Griekse cynici realiseerden zich dit ook al. Om zichzelf te wapenen tegen de mening van anderen gingen ze bewust onaangepast gedrag vertonen: naakt door Athene lopen, of in het openbaar de liefde bedrijven. Het idee daarachter is dat je daarmee het bewustzijn bij jezelf creëert dat je ondanks de afkeuring van andere mensen, in leven blijft. Je traint jezelf letterlijk om je minder druk te maken om de mening van anderen. Toen ik twee jaar geleden mijn boek schreef, vroeg ik me af: wie is zo’n hedendaagse cynicus, en kwam uit bij Jules Deelder. Een lichtend voorbeeld van iemand die in al zijn tegendraadsheid helemaal trouw is gebleven aan zichzelf.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden