Onze gids deze week Gerald Scarfe

Gerald Scarfe: ‘Als ik een politicus afbeeld als varken, zegt hij tegen zijn collega’s: ‘Kijk, dat varken, dat ben ik!’’

Briljant en Brits is-ie tot in zijn tenen. Zijn spotprenten zijn cultuurgoed in Engeland. Tekenaar Gerald Scarfe loodst ons langs zijn favoriete kunstvormen en anekdotes. 

Gerald Scarfe. Beeld Els Zweerink

Kort na het betreden van het Victoriaanse herenhuis van Gerald Scarfe (83), de fameuze Britse cartoonist, wacht een verrassing. ‘Jullie zijn waarschijnlijk de laatste gasten die Gerald zal ontvangen in zijn studio’, zegt zijn assistent Julie wijzend op de verhuisdozen in de entreehal. ‘Er is een eind aan de pacht gekomen. Het is droef, vooral voor Scarfe, die hier al 55 jaar woont.’

‘Hier’ is de noordoever van de Theems in Chelsea, waar het wemelt van de blauwe gedenkbordjes aan de gevels. George Eliot, Thomas Carlyle, Oscar Wilde, J.M.W. Turner, Dante Rosetti, Mark Twain, ze hebben in deze omgeving gewoond, in een deel van Londen dat al lang niet meer betaalbaar is voor kunstenaars.

De gastheer verwelkomt ons in zijn atelier, te bereiken na een klimpartij door een trappenhuis waar de muren zijn behangen met tekeningen, zoals zijn animaties voor de Pink Floyd-film The Wall. En met theaterposters waarop zijn vijftien jaar jongere vrouw, actrice Jane Asher, te zien is.

Het is rond het middaguur, maar Scarfe is al een uur of zeven op. ‘Naarmate je ouder wordt, slaap je minder.’ De bovenste knoopjes van zijn shirt zijn los. Hij is zo’n man die met het verstrijken der jaren knapper wordt. Hoestbuien spoelt hij met thee weg. Elke dag neemt hij medicijnen tegen astma. ‘Ik het het idee dat een rijke verbeelding een van de bijwerkingen is.’

Gerald Scarfe

1 juni 1936 Geboren in Londen

1961 Studeert portrettekenen op de Saint Martin’s School of Art

1963 Zijn eerste Private Eye-cover wordt geboycot door vier boekwinkelketens

1965 Gaat voor Daily Mail naar Vietnam

1971 Animatiedebuut met A Long Drawn-Out Trip

1974 Begint samenwerking met Pink Floyd

1986 Maakt intro en afsluiting sitcom Yes, Minister

1986 Scarfe by Scarfe: An Autobiography in Pictures 1997 Tekent animatiefilm Hercules

1998 Zijn karikaturen van bekende Britten verschijnen op postzegels

2003 Tentoonstelling Heroes and Villains: Scarfe in de National Portrait Gallery

2006 Cartoonist van het jaar

2010 Publicatie The Making of Pink Floyd – The Wall

Op de werktafel staat een foto waarop te zien is hoe de koningin hem tot Commandeur in de Orde van de British Empire slaat, plus een trofee die hij won voor de kunstdocumentaire Scarfe on Scarfe en het elegante hoofd van Pegasus, ter inspiratie voor de Walt Disney-film Hercules die hij in 1997 animeerde.

Achter de hometrainer schuilt een olieverfschilderij van de wrede docent die kinderen in de gehaktmolen stopt, een bekend beeld uit The Wall, de muziekfilm die hem veertig jaar geleden wereldberoemd heeft gemaakt.

Gerald Scarfe. Beeld Els Zweerink

Iconisch zijn de marcherende ­hamers en de bloemen die veranderen in prikkeldraad bij het verhaal over rockster Pink, wiens leven is getekend door het verlies van zijn vader tijdens de oorlog.

‘Ik kreeg eens een mail waarin een veteraan uit de Golfoorlog mijn handtekening vroeg. Hij wilde die samen met afbeeldingen uit The Wall op zijn arm en borst tattoeëren. ‘Zonder uw ­tekeningen zou ik de oorlog niet hebben overleefd’, vertrouwde hij me toe.’

In het Verenigd Koninkrijk is Scarfe vooral bekend van zijn ­politieke spotprenten, grof, kleurrijk en niet zelden met een seksueel tintje. Fier staand in de voetsporen van tekenaars als William Hogarth en James Gillray reduceert Scarfe al zestig jaar lang politici tot komische karikaturen, voor bladen als Punch, ­Private Eye, The Sunday ­Times, The New Yorker en Time.

‘Een Duitse collega deelde ooit zijn verbazing over hoe wij Engelsen politici durven af te beelden, maar politici vinden het prachtig als ze door mij worden getekend, dan hebben ze iets bereikt. Als ik een politicus afbeeld als een varken, zegt hij tegen zijn collega’s: ‘Kijk, dat varken, dat ben ik!’ Scarfe, die als tiener een zekere D. ­Hockney uit Bradford aftroefde bij een tekenwedstrijd, probeert zoveel mogelijk afstand te houden tot politici. Dat lukt niet altijd. ‘Ik was onlangs op 10 Downing Street voor een receptie van de Britse Parkinson-vereniging. De ontmoeting met Theresa May was onwezenlijk en ongemakkelijk. Er kwam geen woord uit haar mond.’

Gerald Scarfe. Beeld Els Zweerink

Van illustreren komt het nu wat minder omdat hij met een auto­biografie bezig is, waar stapels oude tekeningen, gerangschikt per decennium, van getuigen. De bron van zijn kunst ligt in zijn jeugdjaren. ‘Ik was een zwaar astmatisch kind, was meer ziek dan ik op school zat. Tekenen was mijn redding, een vorm van therapie. Dit is het resultaat’, zegt hij, om zich heen kijkend. ‘Het is goed gekomen.’

Maar de aanstaande verhuizing naar Kew, een lommerijk deel van West-Londen, baart hem zorgen, niet alleen logistiek. ‘Ik zal deze plek vreselijk missen, hier heeft mijn leven zich afgespeeld.

Francis Bacon schilderde in een aftandse studio, hier iets verderop in Kensington. Toen hij rijk was geworden kocht hij een groter pand, in Knightsbridge. Hij wist niet hoe snel hij terug moest keren.’

Muziek: Pink Floyd

‘Mijn eerste animatiefilm was A long drawn-out trip, een animatie over het Amerika van begin jaren zeventig. Een associatieve gedachtenstroom met Mickey Mouse, Vietnam, Playboy, de maanlanding, noem maar op. Roger Waters en Nick Mason van de band Pink Floyd zagen hem afzonderlijk. ‘Heb je gezien wat die man maakt?’, zeiden ze een dag later tegen elkaar, ‘we moeten hem inhuren. Hij is knettergek.’ Ik kende Pink Floyd natuurlijk, maar was geen fan. Dat veranderde toen Roger me meenam naar een optreden in de Rainbow Theatre, waar ze Dark side of the moon speelden. Vanaf het moment dat een vliegtuig de zaal leek binnen te vliegen, was ik overweldigd. Ze maakten niet alleen muziek, deze voormalige architectuurstudenten, ze hadden ook een visie. We werkten samen aan het album Wish you were here, wat prima verliep. Twee jaar had hij eraan gewerkt. ‘Wat vind je ervan?’ vroeg hij me aan het begin. Ik wist niet wat ik moest zeggen. Een muzikaal gehoor heb ik niet. ‘Great, Roger’, zei ik. Hij keek me aan en zei: ‘Het is alsof ik mijn broek naar beneden heb gedaan en zit te schijten. Zo kwetsbaar voel ik me nu.’

‘Het spelen van snooker en drinken van Carlsberg Special Brew zorgde voor een hechte vriendschap. Jaren later interviewde ik hem hier voor een boek. Na een uur stond hij op en zei hij: ‘Ik moet ervandoor, golfen met Nick.’ ‘Maar ik ben niet helemaal klaar’, wierp ik voorzichtig tegen. ‘Dat maakt niet uit, verzin de rest maar! Ik vertrouw je.’ Typisch Roger.’

Beeld Gerald Scarfe

Schilderij: Zelfportret van de oude Rembrandt

‘De manier waarop Rembrandt zichzelf schilderde, zeker toen hij oud en verarmd was, grijpt me aan. Je moet eerlijk zijn als kunstenaar, tegenover jezelf en tegenover je object. The Times stuurde me in 1964 naar een van de laatste Lagerhuisdebatten waaraan Churchill deelnam. Ik schrok toen hij ondersteund door twee collega’s binnen werd geleid, seniel en struikelend. Dat was niet de bulldog die de natie kende. Ik tekende wat ik zag, maar de krant publiceerde het niet. ‘We willen niet dat Clementine deze foto de volgende dag op de deurmat ziet liggen’, luidde het. Je moet weten dat zijn vrouw jaren eerder dat niet zo flatteuze staatsieportret van Graham Sutherland had vernietigd. Uiteindelijk publiceerde het satirische Private Eye de tekening wel, op het omslag, bij Churchills dood. Private Eye heeft me groot gemaakt. Het blad legt de waarheid bloot, de machtshonger en hypocrisie van politici, wat van kinds af aan ook mijn ambitie was. Autoriteit heeft altijd een combinatie van angst en afkeer bij me opgeroepen

‘Zelfportret’, Rembrandt van Rijn (1606-1669). Beeld Collectie Museum Kenwood House Londen

Tekenaar: Ronald Searle

‘Ik keek op tegen Ronald Searle, de grote tekenaar, in de tijd dat ik nog, met tegenzin, tekeningen van stoelen, brillen en dekbedden maakte voor het reclamebureau van mijn oom. Sommige cartoonisten zijn geestig, maar kunnen niet echt goed tekenen. Searle kon dat wel én hij was grappig. Ik vond uit waar hij woonde en op een dag fietste ik naar zijn huis om hem te vragen hoe ik een goede cartoonist kon worden. Eenmaal bij de deur kon ik niet op de bel drukken, fysiek niet. Ik keerde onverrichter zake terug. Dat hebben snookerspelers soms ook, dat ze een bal willen spelen, maar de yips krijgen, een blokkade van het zenuwstelsel.

‘Een jaar of vijftien geleden ontmoette ik Searle bij een verjaardagsdiner dat Jane had geregeld. Hij gaf me bij wijze van verrassing een deurbel met een briefje erbij. ‘Je kunt altijd bij me aanbellen’, stond erop.

Cartoonist Ronald Searle bezoekt een kunstles op de Acton Reynolds girl's school vlakbij Shrewsbury in 1950. Beeld Kurt Hutton / Getty

Boek: De gedaanteverwisseling, Franz Kafka

Na mijn verspilde kindertijd heb ik heel veel gelezen om in te halen wat ik op school had gemist. Ik raakte in de ban van Dostojevski’s Misdaad en Straf, maar een boek dat me het meest heeft beïnvloed is Franz Kafka’s De gedaanteverwisseling, waarin de hoofdpersoon op een dag ontwaakt om er achter te komen dat hij tijdens de nacht veranderd is in een grote mestkever. Dat soort surrealistische beelden overvallen me tijdens het tekenen.’

Franz Kafka, circa 1905. Beeld Getty

Griekse mythe: Pygmalion

‘Het verhaal van Pygmalion spreekt me aan, de beeldhouwer die verliefd wordt op zijn creatie en deze tot leven wil brengen. Daarom heb ik met zo veel plezier gewerkt aan De Notenkraker en de operette Orpheus in de onderwereld, met meer plezier misschien dan de arme zangers en dansers die zich in mijn kostuums moesten hijsen. Maar ik moet oppassen. In het verleden ben ik me te veel met het maken van films en documentaires bezig gaan houden, ten koste van het tekenen. Het voelde alsof ik mijn vrouw aan het verlaten was voor een maîtresse.’ 

Jean-Léon Gérôme: Pygmalion en Galatea.

Politicus: Margaret Thatcher

‘Met het Thatcherisme heb ik niets. De manier waarop Margaret Thatcher opklom van kruideniersdochter tot premier is bewonderenswaardig, maar ze had weinig empathie met mensen die minder succesvol waren. Ze was hard, keihard, en voor mij als tekenaar was dat een godsgeschenk. Je kon haar als bijl afbeelden, als mes, als schaar, als alles wat scherp was. Ik heb haar eens afgebeeld als een dinosaurus met een scherpe neus, de Torydactyl. Het leek op een 155 miljoen jaar oud fossiel dat een paleontoloog aan de Jurrasic Coast van Dorset heeft gevonden. Hij noemde het vanwege die gelijkenis de Cuspicephalus Scarfi. Een model van dit prehistorische wezen staat hier op tafel.’

Thatcher eating Major, door Gerald Scarfe. Beeld Gerald Scarfe

Museum: Victoria & Albert, Londen

Door het aanbod van musea is het een privilege om in Londen te wonen. Naar het Victoria & Albert-museum ging ik als jongeman vaak om voorwerpen na te schilderen, beelden vooral. Het was dan ook treffend dat een van mijn tekeningen daar vorig jaar tentoongesteld werd bij een expositie over censuur, naar aanleiding van de 50e verjaardag van de Theaterwet, die een einde heeft gemaakt aan staatscensuur op het toneel. Ik heb regelmatig met censuur te maken gehad, en het kan soms leiden tot zelfcensuur. Wat heeft het voor een zin een tekening te maken die nergens wordt gepubliceerd? Toen ik Trump afbeeldde als de pratende anus van Lincoln, wist ik dat het de krant niet zou halen. Zo’n schets kan echter therapeutisch werken en wie weet eindigt ie aan de muur van Scarfes Bar in het Rosewood Hotel in Londen, een hotelbar die tegelijkertijd een soort museum voor mijn tekeningen is.’

Werknemers van de Victoria & Albert aanschouwen 'Il Vostro Maggio' (2017), een scenografische installatie. Beeld Getty

Land: Verenigde Staten

‘Ik groeide op in het Groot-Brittannie van de jaren vijftig. Een saaiere tijd bestaat niet. Tegen die achtergrond moet je je de aangename schok voorstellen die ik kreeg toen ik in 1964 naar Amerika ging om de verkiezingsstrijd tussen Johnson en Goldwater vast te leggen. Dat was het land van Elvis, Cadillacs en Hollywood. Nog goed herinner ik me mijn eerste avond in New York. Ik deed de televisie aan, koos een van de talloze kanalen en viel in een nieuwsuitzending waar gewag werd gemaakt van een verminkt hoofd dat in een vuilnisbak was aangetroffen. Hoofden in vuilnisbakken, dat was een geheel nieuwe wereld voor me, een fascinerende wereld van extremen. Amerika heeft me altijd inspiratie gegeven, zelfs nu nog, dankzij Donald Trump. Die man ís een cartoon.’

Jonge Italiaanse modellen in regenjassen, voor de Hudson rivier, vóór de skyline van Manhatten, november 1960. Beeld Getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden