oog voor detail een raampje open

Er brak iets door de cocon waarin ik mezelf had opgerold heen, met die gloeiende reflecties

Claude Monet's Impressie, zonsopgang (1872).

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: de reflecties van de zon.

Kan een kunstwerk vrijheid geven? Ik stond onlangs voor het eerst in mijn leven voor dit schilderij en voelde een combinatie van veiligheid en ruimte. Niet overweldigend, niks geen opgaan in een groter geheel of zo. Eerder klein en onvoorzien, als een vriend die even een raam openzet, wat je net nodig had. De knaloranjeroze zon hangt gloeiend in een heiige ochtendlucht, deze oranje streepjes maken dat alles beweegt. Ze dansen rustig in het wateroppervlak. Buiten let ik zelden zo op.

Toch was het geen toevallige reactie. Er was een behoorlijke incubatietijd zelfs, voor deze ervaring. Dit kleine schilderij is wereldberoemd, grote kans dat u het kent. Impressie, zonsopgang (1872) gaf de naam aan het impressionisme. Het werd destijds geridiculiseerd (‘Monet had blijkbaar zo weinig tijd om de haven te schilderen, dat hij het maar ‘impressie’ noemde’) en bewonderd, maar het kader was bepaald met dat ene woord, impressie. Dat impliceert dat je de dingen nooit hetzelfde ziet en dat lucht, licht en stemming onze blik vormen. Het is ook een van de eerste werken waarin ik mij ooit voor school verdiepte als kind. Gezien in een boek. Hoe een geschilderde zonsopgang een opstandige tiener kon grijpen, is me nog steeds een raadsel. Ik vond de hele wereld lastig en de meeste dingen stom, en dan komt er een 19de-eeuwse schilder en die zet iets open. Er brak iets door de cocon waarin ik mezelf had opgerold heen met die gloeiende reflecties. Er werd een raampje opengezet naar iets moois en kalms. Dertig jaar later, vorige week dus, stond ik pas voor het origineel. Als er niemand in de zaal was geweest had ik misschien hardop dankjewel gezegd.

Claude Monet

Impression, soleil levant

1872

Olieverf op doek

48 x 63 cm

Musée Marmottan Monet, Parijs

Juist die lange weektijd telt. Het idee dat je kunt terugkeren naar een kunstwerk dat ooit indruk maakte, jaren later, decennia later, kan dat gevoel van vrijheid doen ontstaan. Misschien ook omdat je dan pas beseft dat zo’n werk jou ruim gaat overleven. Het is er en blijft er, en het blijft mensen ruimte geven. Vorige maand las ik een stukje dat me nogal greep, op het Instagramaccount van fotograaf Daniel Cohen. Hij had eerder Jules Schelvis geportretteerd, de langst levende overlevende van vernietigingskamp Sobibór. Uit dat kamp overleefden 57 mensen de oorlog, van wie 18 Nederlanders. In totaal werden in Sobibór 169.800 mensen vernietigd, het scheelde vrijwel niets of er was niks geweest om na te vertellen, alsof het niet was gebeurd. Schelvis leefde tot 2016, en toen Cohen in 2015 een artikel in een interview in Het Parool las dat hij nog graag een keer naar het Rijksmuseum wilde, aarzelde de fotograaf niet, belde hem op en nam de 94-jarige mee. ‘Na enige tijd door het museum gelopen te hebben kwamen we aan bij Het Joodse Bruidje, het bekende schilderij van Rembrandt van Rijn’, schrijft Cohen. ‘Het werd duidelijk op dat moment, dat schilderij wilde hij zien, nog één keer bewonderen. We bleven stil.’ Schelvis’ eigen bruid had Sobibór niet overleefd, ruim 70 jaar eerder. Hij keerde terug naar zijn herinnering en liet de schoonheid van Rembrandts schilderij een venster openzetten in zijn hoofd. Kunst geeft soms de vrijheid naar gedachten waar je anders niet meer, of nog niet, bij kon.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden