Enige plek waarmee Le Corbusier zich verbonden voelde

Het vakantiehutje van architect Le Corbusier aan de Franse Côte d'Azur is te bezoeken na een wandeling over de rotsen. De naastgelegen villa van architecte Eileen Grey steekt uit als een schip op zee.

Cap Moderne. Beeld Manuel Bougot

Le Corbusier werd wereldberoemd met zijn overdonderende stoomboten van ruw beton, zoals de Cité Radieuse in Marseille, maar hij was het gelukkigst in het spartaanse hutje dat hij zelf in Roquebrune-Cap Martin bouwde. Een houten schuurtje van 3,66 x 3,66 meter met een golfplaten dak en uitzicht op de Middellandse Zee. Op 28 augustus 1965 verliet de befaamde architect zijn cabanon. Hij nam het pad omhoog, liep een eindje langs de spoorlijn en daalde af naar het strand. Zoals elke dag zwom hij een eindje in zee. Honderd meter uit de kust kreeg hij een hartaanval. Twee jonge toeristen vonden hem, drijvend in het water met zijn gezicht naar beneden. Le Corbusier (77) was dood.

Was het een verkapte vorm van zelfmoord? Le Corbusier had een zwak hart en zijn arts in Parijs had hem dringend ontraden te zwemmen. 'Hoe fijn zou het zijn om te sterven terwijl je naar de zon zwemt', had de architect tegen zijn jonge collega Jerzy Soltan gezegd. Hoe dan ook, het was een dood zoals Le Corbusier zich altijd had gewenst, op zijn favoriete plek aan de Côte d'Azur.

Vooraanzicht van de vakantiehuisjes van Le Corbusier. Beeld Manuel Bougot

Vorig jaar werd de Cap Moderne in Roquebrune-Cap Martin voor het publiek geopend. Het complex omvat de cabanon van Le Corbusier, zijn vakantiehuisjes unités de vacances, het restaurant L'Etoile de Mer, maar vooral de Villa E-1027 van Eileen Gray, een modernistische villa uit 1929 die als een stralend wit schip lijkt te hebben aangemeerd aan de kust. De architectuurklassieker verkeerde jarenlang in deplorabele staat, maar is inmiddels zover gerestaureerd dat hij weer aan het publiek kan worden getoond.

In menig opzicht is de Côte d'Azur een onmogelijke plek. Het is er veel te druk en de ooit zo prachtige kust is overwoekerd met het beton van flats en hotels. Maar de Côte blijft altijd boeien vanwege haar rijke geschiedenis. Als je op het balkon van de Villa E-1027 over de Middellandse Zee uitkijkt, begrijp je de magie van deze locatie. Zeker als je, landinwaarts, de huizen wegdenkt die sinds 1929 zijn gebouwd. Het is een lustoord geweest, tussen de sinaasappelbomen, de yucca's, de eucalyptussen, de pistachebomen, het azuurblauwe water beschenen door het felle zonlicht.

Interieur van een vakantiehuisje. Beeld Manuel Bougot

Je kunt de Cap Moderne het beste benaderen vanaf de Promenade du Cap Martin, een boulevard met hotels uit de jaren zestig, die herinneren aan ouderwetse gezinsvakanties, zonnebrandolie en gekleurde strandschepjes. Je passeert restaurant Le Pirate, waar ooit sterren als Lauren Bacall, Jane Fonda, Brigitte Bardot en Kirk Douglas een pretentieloze lunch gebruikten, geserveerd door een eigenaar die in ontbloot bovenlijf rondliep, met een piratendoek om zijn hoofd. De route loopt verder over de sentier des douaniers, het pad van de douaniers, dat terwille van het toerisme is omgedoopt tot sentier Le Corbusier. Je loopt langs de zee, tussen de verwaaide pijnbomen, terwijl de kalme branding tegen de uitgebeten rotsen rolt. Als je de kaap rondt, zie je torenflats van Monaco liggen, het Manhattan aan de Méditerranée. Even later bereik je de Villa E-1027, verscholen tussen de vegetatie.

Eileen Gray (1878-1976) was een van oorsprong Ierse ontwerper. In 1923 kreeg ze een verhouding met de veertien jaar oudere Roemeens-Franse architect Jean Badovici, hoofdredacteur van L'Architecture Vivante en groot pleitbezorger van het werk van Le Corbusier. Badovici droomde van een 'schuiloord' aan zee. Gray besloot een huis voor haar minnaar te bouwen.

Bezichtiging

Cap Moderne is te bezichtigen van 1 mei tot 30 oktober. De Cap kan alleen bekeken worden onder leiding van een gids. Reserveren: capmoderne.com. Er zijn twee rondleidingen per dag: om 9.45 uur en 13.45 uur, die beginnen op het station van Roquebrune-Cap Martin. euro 15, duur van de rondleiding is tweeënhalf uur. Het station van Roquebrune-Cap Martin ligt aan de lijn tussen Nice en Ventimiglia. Een alternatief is het station Carnolès, een halte verder vanuit Nice. Van daaruit is Cap Moderne te bereiken via de sentier Le Corbusier, langs de Middellandse Zee, een wandeling van ongeveer 5 kilometer. Nice is de meest nabijgelegen luchthaven voor Roquebrune-Cap Martin. Een retourtje Amsterdam-Nice kost buiten het hoogseizoen 60 tot 75 euro bij easyJet of Transavia.

Interieur Villa E-1027. Beeld Manuel Bougot

De Villa E-1027 is niet met de auto te bereiken. Via een voetpad naar beneden kom je bij de voorkant van het huis, een sobere gevel die een gesloten indruk maakt. Entrez lentement, staat bij de smalle voordeur, ga langzaam en aandachtig naar binnen. Via een smal gangetje kom je in de woonkamer waar de Villa E-1027 zich pas echt openbaart. Vanuit de grote ramen kijk je uit over de zee, alsof je in een boot over de Méditerranée vaart. Het maritieme effect wordt versterkt door de zonweringen van licht gekleurd doek en de decoratieve reddingsboei aan de reling van het grote balkon. Hier voel je een beetje wat de Côte d'Azur voor sterren en kunstenaars betekent, op deze verscholen plek waar je de zee voor je alleen lijkt te hebben. Een fraai detail: op een zij-balkon is een hangmat gespannen, net als in 1929.

De naam Villa E-1027 doet een beetje kil aan, maar is romantisch bedoeld. De E staat voor Eileen, de 10 voor de tiende letter van het alfabet, de J van Jean. De 2 staat voor de B van Badovici, de 7 voor de G van Gray. Maar tegen de tijd dat het huis werd opgeleverd, was de liefde tussen de introverte Gray en de mondaine Badovici al bekoeld. Gray bouwde iets verderop een huis voor zichzelf, de Tempe a pailla, die niet is te bezoeken.

Tekst gaat verder onder afbeelding.

Interieur vakantiehuisje. Beeld Manuel Bougot
Schuurtje of cabanon van Le Corbusier. Beeld Manuel Bougot

In de jaren dertig kwam Le Corbusier voor het eerst naar de villa, als gast van Badovici. In 1938 en 1939 decoreerde hij de strakke witte muren met acht fresco's in een Picasso-achtige stijl. Sommige critici beschouwen de fresco's als een bijna criminele daad, alsof de dominante Le Corbusier het werk van de schuwe Gray zou hebben verkracht. Maar Le Corbusier had toestemming van eigenaar Badovici, die er tevreden over was. 'Eileen Gray kwam er pas na de Tweede Wereldoorlog achter. Toen was ze heel boos, ze beschouwde de fresco's als een vorm van vandalisme', zegt Elisabetta Gaspard, de gids die ons over Cap Moderne leidt.

Ook veel kunsthistorici vinden dat de uitbundige fresco's vloeken met de strakke stijl van Gray. Het leverde een dilemma op bij de restauratie van Gray's villa. Het is de bedoeling om het huis zoveel mogelijk in de originele staat terug te brengen, zoals Gray het heeft bedoeld. Maar de fresco's van Le Corbusier worden toch te waardevol geacht om ze met een dikke laag witte verf te overdekken.

Een schilderij van Le Corbusier. Beeld Manuel Bougot

In 1949 zat Le Corbusier in de Villa E-1027 met een groepje architecten te werken aan een stadsplan voor Bogotà. Toevallig opende Thomas Rebutato, voormalig loodgieter uit Nice, op dat moment zijn restaurant L'Etoile de Mer, op een stukje grond naast de villa. Le Corbusier was zijn eerste klant. Tussen de wereldberoemde architect en de eenvoudige ex-loodgieter ontwikkelde zich een innige verstandhouding.

De charme van L'Etoile de Mer is nog altijd voelbaar. De prachtige bar, door Rebutato zelf versierd met geschilderde zeebeesten. Het terras met uitzicht op zee, omgeven door mediterrane planten, waar Rebutato inktvis, stokvis en bouillabaisse serveerde. Het restaurant heeft tot 1971 bestaan. 'Mensen vragen ons vaak: waarom heropenen jullie het restaurant niet? Maar dat is onmogelijk. De keuken is heel klein en voldoet niet meer aan hedendaagse eisen, bijvoorbeeld op het gebied van hygiëne', zegt gids Gaspard.

Le Corbusier bouwde voor Rebutato vijf unités de vacances, simpele, rationeel geordende en basaal ingerichte vakantiehuisjes. In ruil daarvoor kreeg hij in 1951 een stukje grond waar hij zijn eigen cabanon mocht bouwen, vastgeklonken aan de Etoile de Mer. Le Corbusier beschouwde deze plek als zijn persoonlijk paradijs. Hij kwam uit het Zwitserse klokkenmakersstadje La Chaux de Fonds. 'Bergen stoten me af sinds mijn jeugd', zei hij. 'Ze waren altijd aanwezig. Zwaar, verstikkend. En hoe eentonig! De zee is beweging, eindeloze horizon.'

Toch zou Le Corbusier altijd iets van de steile, calvinistische Zwitser met zich mee blijven dragen. Natuurlijk had hij gemakkelijk een luxe vakantiewoning kunnen bouwen, maar, zoals zijn biograaf Anthony Flint schreef: 'Hij verlangde naar iets simpels - een plaats waar de grote beslissingen zijn: wat eten we bij de lunch en waar gaan we zwemmen?'

De rondleiding over Cap Moderne eindigt in een onaanzienlijk houten hutje, geordend volgens de strenge architectonische principes van de meester. Het absolute Existenzminumum, zoals architecten destijds zeiden. Gezellig kun je het moeilijk noemen. Mevrouw Le Corbusier sliep op een soort ingebouwd veldbed naast de wasbak, de architect zelf trok elke avond een matje uit de kast. Toen de fotograaf Brassaï op bezoek kwam, zei Yvonne Le Corbusier: 'Brassaï, jij bent mijn getuige, kijk naar deze cel waarin mijn echtgenoot me vasthoudt. Ik vraag me af hoe ik twintig jaar met deze fanatiekeling heb kunnen leven.'

Zijaanzicht van de vakantiehuisjes van Le Corbusier. Beeld Manuel Bougot

Le Corbusier zag deze spartaanse omgeving als een eldorado. 'Ik voel me zo prettig in de cabanon dat ik er waarschijnlijk zal sterven', zei hij. Toen hij in 1965 verdronk, was zijn graf al klaar. In 1957 was Yvonne Le Corbusier overleden. Ze werd begraven op het kerkhof van Roquebrune-Cap Martin, in een betonnen graf dat oogt als een luchtinlaat voor de Cité Radieuse in Marseille. Het graf valt meteen op tussen die van steen van de andere overledenen, vaak voorzien van een fotootje.

Het kerkhof van Roquebrune-Cap Martin ligt in het oude dorp, hoog boven de zee. Vanaf het graf kun je een bijna een rechte lijn trekken naar de cabanon en de Méditerranée waar de architect zo van hield. 'In de loop der jaren ben ik een man van de wereld geworden, die de continenten overstak alsof het akkers waren', zei Le Corbusier ooit. 'Ik heb slechts één plaats waarmee ik me diep verbonden voel. De Middellandse Zee, de koningin van vormen en licht.'

Villa E-1027, ontworpen door Eileen Gray. Beeld Manuel Bougot
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden