Oog voor detail liefkozing in de hammam

Een scène van liefkozing in de hammam, waarin liefde een hogere betekenis krijgt

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: kammen.

Beeld Pernille Klemp / The David Colle

Als je mensen elkaars haar ziet verzorgen in de kunst zijn het óf vrouwen (er is een prachtige van Degas, La Coiffure, van twee vrouwen, de hele scène in roodtinten) of een moeder en kind, en dan is ze meestal luizen aan het zoeken. Nooit mannen. Ook niet in het echt, eerlijk gezegd. Voor mannen moeten we naar de islamitische wereld, specifiek de Perzische literatuur, nog preciezer: de safavidische cultuur in de 16de eeuw. Hammams komen voor in de hele islamitische wereld, van Irak tot India, en toch is ook dit een uitzonderlijke voorstelling. Mannen douchen zich met water dat ze schenken uit zilveren schalen (de zilveren verf is verdwenen, waardoor de schalen nu op bruine bonen lijken), een man wast zich met de hand onder de handdoek, en hier is een man met hippe snor en kleine baard geduldig de lange haren van zijn vriend aan het uitkammen. Er moet een knup uit, zegt de mooi geschreven tekst in de marges: ‘Hij liet veel tanden zien en deed grote moeite totdat hij uit zijn haar een grote klit had verwijderd.’ Misschien betekent dat ‘hij liet veel tanden zien’ iets als ‘hij spande zich in’.

Hilaire-Germain-Edgar Degas, Detail uit: La Coiffure, circa 1896, National Gallery Londen Beeld National Gallery Londen
Pieter de Hooch, Detail uit: Een moeder die het haar van een kind reinigt, 1658-1660, Rijksmuseum Amsterdam Beeld Rijksmuseum Amsterdam

Twee mannen met zachte huid in verschillende tinten, gouden oorbellen en dunne wenkbrauwen in een omgeving van prachtige Perzische tegels, een fontein, op een vel vol spetters van goudverf, alsof het water uit de fontein zich naar het kunstwerk zelf heeft verspreid. Het is zalig en ontzettend intiem. En het zijn geliefden.

Voor iedereen die nog dacht dat in de Islamitische wereld geen figuratieve kunst voorkwam, laat staan beelden van intimiteit tussen mannen; haal maar even adem. Wel dus. En mooier dan ik ooit in Westerse voorstellingen zag. Want kammen ís een intieme bezigheid. Het is liefkozen. Bevestigen dat je bestaat en samen bent, een soort aaien. Zoals vrouwen hun bejaarde moeders kammen als ze op bezoek gaan. En meisjes elkaars haar mooi maken - een liefdevolle, rustige pas-de-deux van gefrunnik.

De afgebeelde man met lang haar is prins Mihr, hoofdpersoon in het mythologische verhaal van Mihr en Mushtari, legt conservator Peter Wandel aan de telefoon vanuit Kopenhagen uit. ‘Ze zijn geliefden, maar de zoon van een kamerheer is jaloers en vertelt aan de koning dat zijn zoon zich immoreel gedraagt. De koning draagt zijn mannen op om zijn zoon te arresteren en executeren, maar Mihr vlucht net op tijd, en gaat de wereld over, op zoek naar zijn geliefde Mushtari.’ Ze vinden elkaar en keren terug als de koning oud is. Mihr is ondertussen, laat het verhaal doorschemeren, óók getrouwd met een meisje, en de koning blijkt vergevingsgezind. ‘Mogelijk omdat de troonopvolging zeker is gesteld’. Het is nooit expliciet homoseksueel, zegt Wandel, want zoals in de meeste religies is homoseksualiteit verboden in de islam. Maar liefde tussen mannen is het wel. ‘In de Perzische poëzie en manuscriptkunst kan dat vrij ver worden ‘geduwd’ richting fysieke liefde, zodat er een erotische spanning ontstaat’, aldus Wandel. ‘Dat zit ‘m alleen al in de keuze voor een hammam. Deze voorstelling is uniek.’ Het belangrijkste, zegt Wandel, is dat het mystieke poëzie is, waarin liefde een hogere betekenis heeft: ‘De safavidische dynastie was een sufi-dynastie, zij hingen een vorm van islam aan waar veel plek is voor spiritualiteit en waar gezocht wordt naar directe verwezenlijking van eenheid met het goddelijke door de daden van de mens. Elke vorm van liefde in de literatuur staat symbool voor het goddelijke, ook de liefde tussen mannen.’ Erotisch of niet, de warme handeling van het kammen van een vriend, in de sfeer van een badhuis, in de 16de eeuw, is een pareltje van stille menselijke ‘dichtbijheid’ in de kunst.

Beeld Pernille Klemp / The David Collection, Copenhagen

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Miniatuur uit een versie van Assar Tabrizi’s Mihr wa MushtariMihr in een badhuis in Khwarazm

Iran, Shiraz

1540-50

Velum

25 x 20 cm

The David Collection Kopenhagen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden