De Gids Kerstmis

Dronken ooms en pijnlijke stiltes: bekende kerstdiner-perikelen en hoe je ze oplost

Eenmaal aan tafel tijdens het kerstdiner blijkt de gaarheid van de kalkoen het minste probleem. Want wat doe je met pijnlijke stiltes, dronken ooms en moeizame familieverhoudingen? We vroegen het aan experts.

Beeld Colourbox

1. Beschonken familieleden

De situatie: Vanaf drie uur ’s middags gaat de fles witte wijn kwistig rond. Dan nog even een feestelijk champagne-momentje rond een uur of vijf. Vervolgens is het tijd voor die heerlijke Chablis bij het vissige voorgerechtje. En ja, die zware rode Merlot uit het kerstpakket gaat natuurlijk open bij het konijn. De matige drinkers zijn later ingestapt of drinken water tussendoor, maar doorgewinterde drinker oom Klaas houdt het tempo lekker bij. Het duurt even tot de diverse gangen en gerechten doorkomen. Dus schenkt hij zichzelf maar weer eens in. Het is tenslotte maar één keer feest. Totdat hij vlak voor het dessert een gesprek begint over Korea. En dat ze daar honden zien als lekkernij. Dan wordt de dierenliefhebbende oma huilend afgevoerd. Klaas snapt er niks van. Hij vraagt lachend met dubbele tong af wat hij nu weer fout heeft gedaan? ‘Ik ben dit jaar niet eens begonnen over de erfenis.’

Wat zeggen de experts: Uit onderzoek blijkt dat een van de grootste stressoren van de mens sociale stress is. ‘Het contact met anderen is de grootste bron van geluk én ongeluk’, zegt sociaal psycholoog Roos Vonk. Tijdens het kerstdiner, met alle familie bij elkaar, staat dit sociale contact op scherp. Vonk: ‘Mensen drinken vaak te veel met kerst en dan vallen alle remmingen weg. Dingen waarover je normaal je mond zou houden, worden toch gezegd.’

De oplossing: ‘Bij het dessert komt de ellende, dat is het meest ontvlambare onderdeel van het diner’, zegt familietherapeut Else-Marie van den Eerenbeemt. ‘Ik zeg altijd: doe een lopend buffet. Je hoeft dan ook niet naast die zwager te zitten die altijd dezelfde moppen vertelt.’ Moet je het toch met een lange tafel doen, dan zet je de dronken mensen liefst een beetje apart van de rest. ‘Op een gegeven moment kun je zeggen: nu gaan we aan de koffie! Geef ze ijs, koel ze af. Serveer een sorbetje tussendoor.’

Hoe heurt het eigenlijk?
Volgens Reinildis van Ditzhuyzen in het boek ‘Hoe hoort het eigenlijk’ moet je het drankgebruik van je gasten scherp in de gaten houden omdat ‘aangeschoten gasten het feest kunnen bederven’. Ook als zij later nog de weg op moeten: ‘als gastheer/vrouw bent u daarvoor medeverantwoordelijk.’ Ze stelt voor om in ieder geval genoeg water op tafel te zetten. ‘Want lieden die teveel drinken zijn vaak niet alleen bijzonder onaangenaam voor hun omgeving (lallen, brallen en opdringerig worden) maar worden soms ook agressief.’

2. Gesprekken aan tafel

De situatie: De garnalencocktail staat amper op tafel – gang één van het kerstdiner – of je neef, die zich opeens kleedt als Thierry Baudet, begint over Zwarte Piet. ‘Ik snap het niet, wat maakt een beetje kleur of gouden oorbellen nou helemaal uit?’, schampert hij, om zich heen kijkend voor bijval. Doodse stilte aan tafel, op een paar tikkende vorkjes na. ‘Hè toe, Floris, moet dat nou? We zijn gewoon gezellig aan het eten’, begint je tante, maar het is al te laat. Je wilt opstaan om naar de wc te vluchten, altijd een fijne uitweg, maar je broer is je voor.

Schoonfamilie
Op Tweede Kerstdag zit je bij je schoonfamilie. Zij houden van paarden en daar heb jij niets mee. Debatexpert Roderik van Grieken: ‘Het beste gespreksonderwerp is de gemene deler: je partner. Vraag hoe hij of zij was als kind. Ouders vinden het heerlijk om over hun kinderen te praten.’

Wat zeggen de experts: Het gaat niet alleen om het kiezen van de juiste gespreksonderwerpen, zegt directeur van het Nederlands Debat Instituut Roderik van Grieken. ‘Vier je Kerst met familie dan brengt dat spanning met zich mee. Achter elk zinnetje zit dertig jaar aan verleden. Iets als: ‘Geef me de appelmoes even’, kan al beladen zijn.’ Toch is het verstandig om gesprekken over politiek, religie en seks te vermijden. ‘Kijk ook uit met pijnlijke dingen uit het verleden; iedere familie heeft wel ergens een bommetje liggen.’ Volgens van Grieken is het belangrijk om met een positieve houding de avond in te gaan. ‘Pep jezelf op als dat nodig is.’ Een goede voorbereiding scheelt een hoop. ‘Je hebt kans dat je naast zwager Henk komt te zitten, maar je weet niet meer precies wat hij  doet. Kijk dan van te voren even op social media.’

Smalltalk tijdens de kerstdis
‘Met doorvragen kun je het niveau van smalltalk snel ontstijgen en dan wordt het gesprek leuker’, zegt Roderik Van Grieken. ‘Iemand praat over zijn werk, waar jij weinig van af weet. Vraag dan bijvoorbeeld naar de werkomgeving: hebben ze een kantoortuin of aparte werkplekken? Wat werkt beter voor de concentratie? Iemand anders aan tafel heeft daar ook vast een mening over, betrek hem of haar in het gesprek. Als het over vakanties gaat, kun je vragen hoe ze hebben geboekt. Hoe besluit je als stel waar je heengaat? Daar heeft ieder koppel ook weer wat leuks over te vertellen.’

De oplossing: De gouden tip voor fijne gesprekken aan tafel: laat anderen het werk doen. ‘In het ideale geval ben jij de dirigent aan tafel die de muziek rond doet gaan’, zegt Van Grieken. ‘Je stelt leuke vragen en betrekt anderen in het gesprek. Begin altijd in de comfortzone van iemand anders. Stel: Henk is gek op voetbal en hij heeft een clubkaart voor PSV. Ze zijn kampioen geworden, dus vraag jij naar zijn voetbaljaar. Weet je zelf weinig van voetbal dan moet je bij het inhoudelijke deel wegblijven, anders denk Henk ook: wat is dit nou? Zoek gemeenschappelijk gebied. Ben je zelf architect, dan kun je naar het stadion vragen: ‘Is dat Philips-stadion wat?’ Door het gesprek naar iets te leiden wat jij interessant vindt, voorkom je dat smalltalk dodelijk vermoeiend wordt.’

Als iemand iets zegt waar jij het principieel mee oneens bent, dan kun je er heftig tegenin gaan (met kans op ruzie of op z’n minst een ongemakkelijk moment). Of, tipt Van Grieken, ‘je neemt de rol van interviewer aan’. Vraag tien minuten lang door, zonder waardeoordeel. Daarna kun je ook gemakkelijker je eigen mening genuanceerd laten horen. Het hoeft geen debat te worden.’

Spelletjes

Op de Volkskrant-redactie kwam iemand nog met een andere oplossing, om te voorkomen dat een activistische vader over het milieu zou beginnen: ‘Ik heb veel gezelschapsspelletjes gekocht.’

Van Grieken heeft nog één laatste tip: ‘Geef nooit kritiek op het eten. De kok krijgt alleen complimenten en zéker geen goedbedoelde adviezen.’ Moet je dan keihard liegen als er naar je mening wordt gevraagd en je vond het niet lekker? ‘Je kunt ook zeggen: ‘Het was erg bijzonder.’’

Hoe heurt het eigenlijk?
Reinildis van Ditzhuyzen wijst er op dat men in de tijd van de Romeinen al nadacht over hoe je tafelgesprekken moet voeren. Zij hadden hiervoor parasiti (van het Griekse woord parasitos - erbij zittend): ‘Dit waren lieden met een sprankelende conversatie, die werden genood om diners en partijen luister bij te zetten.’ Misschien toch die opgewekte, neutrale buurman uitnodigen dit jaar.

3. Moeilijke familieverhoudingen

De situatie: Het is nog een maand voor Kerstmis en het gedonder begint al. De oudste zuster deelt, zoals altijd, de lakens uit. Een dwingende mail: ‘Wimie doet het voorgerecht. Neem je weer oesters mee, schat? Vader doet het konijn. Ik de groente. Neem jij het dessert weer voor je rekening.’ Dat jij dit jaar helemaal geen zin hebt om tiramisu te maken, daar walst ze compleet overheen. Meestal doe je gewoon wat zij voorstelt. En maak je tijdens het diner passief-agressieve opmerkingen over je dominante zus. Arnon Grunberg vat de situatie samen: ‘Familie: mensen die je om uiteenlopende redenen klein willen krijgen. Andere mensen willen je ook klein krijgen, maar met die mensen ben je niet opgegroeid, daarom is dat geen probleem. Nabijheid die gepaard gaat met pogingen tot vernedering, ook wel genoemd liefde en opvoeding, dat is verwarrend.’ 

Wat zeggen de experts: ‘In het ouderlijk huis ben je direct weer dat kind van vroeger’, zegt familietherapeut en zelfbenoemd kerstdramaspecialist Else-Marie van den Eerenbeemt. ‘Zij is de vrolijkerd, hij drinkt teveel, hij helpt altijd en maakt de openhaard aan. Die rolverdelingen zitten muurvast. Het grappige is dat je in je eigen relatie een heel andere rol kunt aannemen. Partners herkennen hun geliefde soms niet terug met Kerst: ‘Hij wordt zo’n watje zodra zijn zus binnenkomt, wat een afknapper.’’ 

Van den Eerenbeemt vertelt de anekdote over een vrouw die met Kerstmis de schaal met puree in de kerstboom gooide. ‘Ze had zich voorgenomen niet te gaan helpen, maar kwam het huis binnen, zag haar moeder, rook de keuken, en stond direct weer te koken. Haar zus zat in de huiskamer met een borrel interessant te doen tegen haar man. ‘Die puree had je een beetje moeten opkloppen’, zei de zus toen ze binnenkwam met de schaal. En toen, hop, ging de puree de boom in. Allemaal frustratie. In die familie heet dat sindsdien de pureekerstmis.’

Hoe heurt het eigenlijk?
Reinildis van Ditzhuyzen heeft geen apart hoofdstuk over het omgaan met lastige familie. Maar als je haar twee basisregels voor hoffelijke omgang uit het eerste deel van het boek erbij pakt: ‘Houd rekening met de ander; laat de ander in zijn waarde’, en de tweede: ‘Wees duidelijk’, dan komt u een heel eind komende feestdagen.

De oplossing: ‘Als jij diegene bent die altijd alles doet, dan kun je dit jaar vragen of iedereen wat meeneemt’, zegt Van den Eerenbeemt. Maar een beetje zelfkennis is ook fijn. ‘Wie altijd in de keuken staat, hoeft niet mee te praten en mee te doen. Ik noem het ook wel de vluchtkeuken.’ 

Kerstmis ligt emotioneel bij veel mensen. ‘Je hoort iedereen over vrede en halleluja, maar het draait vooral om de eigen herinneringen', zegt Van den Eerenbeemt. ‘Pijn wordt vaak doodgezwegen omdat het met Kerstmis gezellig moet zijn. Maar mensen vinden het moeilijk als er bijvoorbeeld niet wordt gesproken over een dood familielid. Je kunt dat patroon doorbreken door een gedicht voor te lezen of een mooie foto mee te nemen, ook al word je dan verfoeid door je zwager of uitgelachen door je zus.’ Waarom dat goed is? ‘Als die dingen zijn benoemd, is de druk er vanaf.’

Luister! En neem twijfel mee aan tafel

Je kunt best discussiëren aan het kerstdiner, stelt Esma Linnemann in haar artikel, maar houd dan wel een paar dingen in je achterhoofd. Zoals: ‘Be present in the conversation’, een les uit de Ted-Talk van Celeste Headlee. Esma: ‘Ik heb een tante die daarin excelleert: zij vraagt door, verliest nooit oogcontact en vat op een gegeven moment met zoveel pathos je verhaal samen, dat je meteen behoefte krijgt om te relativeren, die boude stellingen af te zwakken, te horen wat zij denkt.’

Beeld Colourbox
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.