REPORTAGE

De voor- en tegenstanders van 'apies kijken'

De circusbeer mag niet meer, maar kan de dierentuin dan wel openblijven? Een ronde langs voor- en tegenstanders van het ouderwetse 'apies kijken'.

In Artis wordt een krokodil gevoederd.Beeld Henk Wildschut

Een bezoeker van het Apenhuis in Natura Artis Magistra in Amsterdam, kortweg Artis, zakt door de knieën om een witgezichtsaki op minder dan een armlengte waar te nemen. Aanraken is overigens verboden. Onverwachte beloning voor deze oplettende kijker: er pal achter klautert een dwergoeistiti, pakweg 15 centimeter groot, omhoog langs de tak van een ficus. Directeur Haig Balian, voormalig filmproducent, praat op fluistertoon voor een analyse van het tafereel. 'Zie je die beleving van die man? Je moet echt je best doen om de dieren te zien, net als in de vrije natuur.'

De binnenruimte van een grote loods op het terrein van dierenpark Hoenderdaell, gelegen in de kop van Noord-Holland, wordt overspannen met touwen. Straks scheren hier hompen vlees langs. Dan mogen leeuwen en tijgers proberen er al hollend hun machtige kaken in te zetten. Directeur Robert Kruijff: 'Onze toekomstige jaagsimulator. Nog nergens vertoond.' De voorbereidingen duren al meer dan twee jaar, het verantwoordelijke bedrijf is inmiddels failliet. 'We geven het niet op.'

Zo gaat het eraan toe in de dierentuinen van vandaag: ethiek tussen hok en hek. Waar mogelijk wordt de natuur nagebootst en moeten de dieren hun instincten kunnen volgen. De parken wapenen zich aldus tegen de op gezette tijden aanwakkerende weerstand tegen het opsluiten van exotisch wild. Wat dat betreft gistte het de afgelopen tijd. In de reacties op het aanstaande verbod op het houden van wilde zoogdieren in circussen borrelde de vraag op of de dierentuinen ook een keer aan de beurt zijn. De dieren daar dienen toch ook voor ons vermaak? In Buenos Aires voedde de rechtbank de discussie door de opsluiting van Sandra, een 29-jarige orang-oetan, onrechtmatig te noemen. De harige dame heeft zoveel cognitieve en emotionele vermogens dat ze niet (zoals andere dieren) als een ding mag worden behandeld. En begin vorig jaar stak een storm van protest op toen de dierentuin in Kopenhagen de 18 maanden oude giraf Marius doodschoot en en plein public in hapklare, bloedrode stukken aan de leeuwen voerde; bij de verwante parken in Europa was geen plek meer voor hem. De politie en de dierenbescherming ontruimden enkele maanden later het Grottenaquarium in Valkenburg. Dat lag vol dode en ondervoede vissen en reptielen. Ze kregen geen verzorging meer nadat de eigenaar was overleden.

In dierenpark Hoenderdaell lopen ze er echt: wolven, beren en hyena's, op in dit jaargetijde wat modderige omheinde percelen. Wat verderop, leeuwen, tijgers en lynxen in kooien rondom de loods van Stichting Leeuw, een opvangcentrum voor afgedankte circusdieren.'Beeld Henk Wildschut

Natuurbehoud

Brengen dergelijke gebeurtenissen iets teweeg in de wereld van namaakrots en -waterpartij? Communicatiemanager David Williams-Mitchell van de European Association of Zoos and Aquaria (EAZA) - 345 leden, verspreid over 41 landen - stelt vast dat de effecten erg meevallen. 'De commotie manifesteert zich vooral online, op de sociale media. Die blijkt meestal van korte duur. De bezoekersaantallen blijven gewoon op peil.' Maar Oost-Indisch doof zijn ze niet: de parken veranderen volgens hem ingrijpend van karakter en functie. 'Het gaat er niet meer om het publiek te entertainen. De parken spelen een essentiële rol in natuurbehoud. Die natuur is er nu eenmaal belabberd aan toe.' Toegegeven: nog niet overal worden de doelstellingen gehaald. 'Het is werk in uitvoering.' Marc Damen, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Dierentuinen (NVD) en directeur van Blijdorp in Rotterdam: 'Je hebt goede en minder goede parken.' Hij stelt vast dat er bij tientallen dierentuinen in Nederland, vooral bij de kleinere, nog wel iets schort aan bijvoorbeeld huisvesting en educatie, 'al wordt meestal wel naar eer en geweten gehandeld'.

Het ene park is het andere niet. Artis, 14 hectare met 26 rijksmonumenten in het hart van Amsterdam, is bijna 177 jaar oud, aangesloten bij zowel de EAZA als de NVD en trekt jaarlijks 1,3 miljoen bezoekers. Eenvijfde van de inkomsten bestaat uit subsidies. Er zijn 160 formatieplaatsen en 260 vrijwilligers. Hoenderdaell bestaat zeven jaar, is nergens lid van, zag vorig jaar 130 duizend bezoekers de kassa passeren en ontvangt geen subsidie. Voor de bedrijfsvoering op de 64 hectare in de polders bij Anna Paulowna zijn zes verzorgers en een technisch medewerker in dienst, honderd vrijwilligers helpen mee.

Artisdirecteur Balian vervolgt zijn weg door het Apenhuis, waar sinds de restauratie in 2011 ook vleerhonden, suikereekhoorns en leguanen tussen het gebladerte schuilen. In het aanpalende Vogelhuis passeren bezoekers een kustgebied, een jungle en een woestijn. De bewoners fladderen boven hun hoofden. De Kaapse klipdas zit er ook. 'Zie je dat ze zich niks van ons aantrekken? Ik kan me nog herinneren dat het hier vol stond met volières. Daar zaten de vogels maar bewegingsloos op een tak.'

Een vrijwilligster zegt dat de bezoekers het prachtig vinden. 'Maar er zijn nog steeds die vragen: waar zijn de orang-oetans? Waar zijn de ijsberen?'

Balian: 'Nijlpaarden hebben we ook niet meer sinds onze Tanja is gestorven. We hebben afscheid genomen van de ijsberen. Ze zaten in een soort put. Het kon gewoon niet. Ja, de orang-oetans waren populair, ze riepen associaties op met de koloniale tijd, maar die kooien waarin ze zaten - het was een trieste bedoening.'

Vergunning

In Nederland beschikken 62 parken over een dierentuinvergunning, variërend van vlindertuinen tot de grote complexen in Rotterdam, Arnhem en Emmen. Twaalf zijn aangesloten bij de koepel NVD (Nederlandse Vereniging van Dierentuinen), zij behoren ook tot de Europese koepel EAZA (European Association of Zoos and Aquaria). Een dierentuin mag zich dierentuin noemen als de instelling minstens zeven dagen per jaar open is voor publiek, er meer dan tien diersoorten worden getoond en de collectie zich richt op het publiek. De vergunning stelt voorwaarden aan onder meer de veiligheid van de dieren en het publiek, hygiëne en verzorging. Een behandelruimte en een quarantaineverblijf zijn verplicht. Er zijn programma's voorgeschreven voor voeding en educatie en instandhouding van de soorten.

Entree in het Reptielenhuis. In het bassin beweegt zich lui kronkelend een reusachtige onechte gaviaal, verwant aan de krokodil. Andere familie is er niet meer. Ook het aantal schildpadsoorten is afgenomen: van 30 naar 12. 'We zijn geen verzamelaars meer. Dierentuinen dachten lang dat het leuk was, zo veel mogelijk in huis halen. Wie bewijs je daar een dienst mee? We zijn schat ik van 1.400 naar 900 soorten gegaan.'

Sinds zijn aantreden in 2003, maakt Artis een transformatie door. De dierentuin moet weer de allure krijgen van een 19de-eeuws stadspark. Balian herinnert zich een bezoek van een collega uit Jeruzalem. 'Die keek naar buiten en zei: Haig, wat moet je met die ouwe troep? Ik zei: jij ziet troep, ik zie toekomst.' Dat zag niet iedereen: een reorganisatie betekende het vertrek van medewerkers met een lange staat van dienst. Op een gemeentelijke subsidie van 4,6 miljoen raakte het park 9 ton kwijt. Maar Balian praatte bij fondsen, het bedrijfsleven en particulieren ruim 50 miljoen euro los. De indeling van het park veranderde, er kwam een voor iedereen toegankelijk plein bij, naast de renovatie van het Apen- en Vogelhuis was er de restauratie van de Ledengebouwen, waarin nu een restaurant zit en Micropia, gewijd aan microben.

Balian: 'Moet je als dierentuin per se The Big Five (olifant, neushoorn, leeuw, luipaard, buffel, red.) hebben? Als stadspark is het woekeren met de ruimte. We willen de natuur in samenhang laten zien en dat de mens daar onlosmakelijk deel van uitmaakt. Dan kun je met evenveel recht ook het allerkleinste leven tonen.' Op de rol staan nog de verplaatsing en uitbreiding van het olifantenverblijf - een crowdfundingsactie loopt - en de sloop van de Roofdiergalerij uit de 19de eeuw - 'ons grootste pijnpunt nog. Het ziet er niet uit. De mensen klagen erover.'

Gebrek aan ruimte is geen factor in de kop van Noord Holland. Hoenderdaell is met een plek in het rietland aan een oude zeearm letterlijk een buitenbeentje. Maar ook in beleid: waar alle EAZA-dierentuinen lieten weten geen opvangmogelijkheid te hebben voor de betreurde Marius, liet directeur Robert Kruijff weten dat de Deense giraf hier van harte welkom was. Plek zat, in het stiltegebied ten noorden van het bos op de landtong. 'Het was slechts bedoeld als last resort. Ik heb nooit een reactie gehad.'

Het is geen terrein waar je wilde dieren verwacht, maar ze lopen er echt, tussen duizenden jonge eiken, beuken, elzen en essen: wolven, beren en hyena's, op in dit jaargetijde wat modderige omheinde percelen. Wat verderop, leeuwen, tijgers en lynxen in kooien rondom de loods van Stichting Leeuw, een opvangcentrum voor afgedankte circusdieren. Bezoekers kunnen de grote katten op ooghoogte zien door kleine gaten in door klimop overwoekerde schuttingen. Kruijff: 'Zo voorkom je dat ze maar gaan ijsberen. Ze worden onrustig als ze worden aangegaapt door drommen mensen.'

Lemuren in het Amsterdamse Artis.Beeld Henk Wildschut

Geen grachten

Het begon met het houden van fazanten en dwergflamingo's in Wieringerwaard. De vader van Kruijff, die een fortuin vergaarde in de oliehandel, kocht het stuk land bij Anna Paulowna, liet er een bos aanplanten en drie riante landhuizen optrekken, bestemd voor hem en zijn kinderen. De vogels verhuisden mee, er kwamen soorten bij, edelherten werden losgelaten, maar de belangstelling kwam pas goed op gang toen de leeuwen en tijgers werden binnengehaald.

Kruijff: 'In veel dierentuinen loop je wel degelijk nog van hok naar hok. De verblijven zijn vooral mooi gemaakt voor de bezoekers, met geschilderde palmbomen en speciale steensoorten uit Portugal. Hier loop je door een bos en af en toe kom je dieren tegen. Ze komen nog behoorlijk dichtbij ook. Hier zitten er geen grachten tussen van 20 meter.'

Het gaat nog met vallen en opstaan - volgens Kruijff onvermijdelijk bij een jong park. Dat er begin vorig jaar kort na elkaar twee incidenten waren, waarbij een wolf een kind in de hand beet, betreurt hij zeer. 'Vijf jaar lang is er niks gebeurd. Er speelde kennelijk iets in de groep. We hebben meteen extra hekken geplaatst.' Hoenderdaell werd afgelopen herfst verrast door de komst van een leeuwenwelp. Bij de overname van een groep van vier was nog verzekerd dat het mannetje was gecastreerd.

Kruijff meent dat de dierentuinen de bakens nog veel verder moeten verzetten. Er moet meer worden ingezet op het weer uitzetten van de dieren in hun habitat. Hij is van plan binnenkort tijgers over te brengen naar Thailand en leeuwen naar Zuid-Afrika. 'We moeten meer zijn dan een mausoleum voor bedreigde soorten. Nu zie je dat overtollige dieren met een spuitje worden afgemaakt. Laat ze liever sterven in een reservaat dan in een hok van 20 bij 20 meter.'

Voorzitter Marc Damen van de NVD is sceptisch. 'Ik kan me herinneren dat de heer Kruijff voor de camera's naar een sappige wei wees waar Marius wel terechtkon. Maar het houden van een giraf is geen sinecure. Je hebt een speciaal dieet nodig, het dier mag niet op eiwitrijke grond lopen. Wilden we dan dat Marius daar langzaam zou sterven?'

Volgens Damen waren dierentuinen tien jaar geleden al intensief bezig met terugplaatsen. 'Het was geen marketing, we wilden het echt. Maar het lukt maar zelden. Je kunt tijgers uit dierentuinen niet zomaar de jungle in sturen. Ze zijn niet bang voor mensen, ze zullen gewoon de dorpen inlopen. Ze zijn hier resistent tegen ziektes, maar de virussen hebben ze bij zich. Die kunnen ze daar overdragen op soortgenoten. Herintroductie is uiterst ingewikkeld. Het zijn druppels op een gloeiende plaat.' EAZA-manager Williams-Mitchell: 'Laten we niet vergeten dat er ook successen zijn geboekt. Dankzij fokprogramma's in gevangenschap loopt de Arabische oryx weer in het wild. Ook de Californische condor is zo gered.'

Dierentuinen zullen volgens Damen wel meer moeten uitleggen over hun rol in de instandhouding van de natuur. Hij wijst op gorilla Bokito, die in 2007 uit zijn verblijf in Blijdorp ontsnapte en een bezoekster toetakelde en een publiekstrekker van jewelste is. 'Het kan niet meer bij een bordje blijven. We laten daar zien hoe je kunt bijdragen aan de bescherming van gorilla's door geen tropisch hardhout te gebruiken of je oude mobiele telefoons te recyclen zodat er minder coltan nodig is.'

Het is ook kiezen. De zwartvoet-pinguïns vlak bij de ingang van Blijdorp zijn verdwenen. Ze werden geplaagd door schimmelinfecties. De afstand tot het water en de plek waar ze nesten bouwen, was te kort, ze bleven kletsnat. In de vrije natuur lopen ze honderden meters, in Rotterdam drie. 'Ze behoren tot de bedreigde diersoorten, ze waren populair bij het publiek, maar we hebben het verblijf afgebroken.'

Een tijger in dierenpark Hoenderdall.Beeld Henk Wildschut

Sluiten

Dierenrechtenorganisatie People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) claimt de enige club te zijn die voluit streeft naar sluiting van de dierenparken. De dierenbescherming bijvoorbeeld meldt dat er hier en daar tekortkomingen zijn - vooral op het terrein van verzorging, de fokprogramma's en onderlinge uitwisseling - maar verklaart in overleg te blijven met de instellingen over verbetering van het welzijn. PETA-woordvoerder Tim Zijlstra: 'Sluiting is zeker geen populair standpunt, we zullen ons best moeten doen om het publiek te overtuigen.' Van campagne voeren is geen sprake. 'We werken vooral achter de schermen. We benaderen de beslissers, de politiek.'

De organisatie neemt de aanpassingen die de branche zegt door te maken met een korrel zout. 'Het is vooral een marketingverhaal. De dierentuin blijft een verouderd concept. Waar halen wij het recht vandaan dieren op te sluiten omdat we vinden dat iedereen ze in het echt moet kunnen zien? Het is entertainment. Het streven is zo veel mogelijk kaartjes te verkopen.'

En de educatieve waarde dan? 'Je ziet een depressief dier met een bordje erbij. Is dat educatie? Er zijn tegenwoordig zo veel andere manieren waarop je kennis kunt maken met de natuur: films in 3D, boeken, games. En vergeet niet de natuur direct om je heen. Die kom je ook tegen in de stad, als je maar leert kijken, daar heb je geen dierentuinen voor nodig.'

En de fokprogramma's tegen het uitsterven? 'Al die energie kun je beter besteden op de plekken waar die dieren nog voorkomen. Dat is veel effectiever. Marius was niet de enige. Er worden jaarlijks duizenden dieren omgebracht omdat ze nergens naartoe kunnen.'

Artisdirecteur Balian is ervan overtuigd dat het bestaansrecht van dierentuinen in de toekomst alleen maar groter wordt 'Wat wij doen, krijgt steeds meer waarde. De natuur wordt overal schaarser. We werken aan fokprogramma's voor bedreigde soorten en we steunen conservatieprojecten in landen waar dieren gevaar lopen. Op het welzijn van onze dieren valt weinig aan te merken. En we doen aan gedragsverrijking. We plaatsen diersoorten bij elkaar, giraffen bij spiesbokken en zebra's, Californische zeeleeuwen bij pinguïns. Zo voorkom je dat ze zich vervelen. Het enige waarover we van mening verschillen met activisten voor dierenrechten, is dat we dieren opsluiten. Ja, we sluiten ze op, omdat het niet anders kan. Ik ben nog altijd dankbaar dat ik als kind naar Artis heb kunnen gaan. Ik heb er zoveel van opgestoken.'

EAZA-manager Williams-Mitchell: 'We verkopen graag kaartjes, ja. Maar niet omdat we in Bentleys willen rijden, maar omdat we ons werk willen blijven doen. Wij zijn in het behoud van de biodiversiteit de laatste verdedigingslinie.'

NVD-voorzitter Damen: 'De bezoekers die bij ons vandaan komen, zullen zeggen: de dieren hebben het goed hier. Daar ben ik van overtuigd. Maar we zullen voortdurend met hen in gesprek moeten blijven. We moeten het verhaal vertellen.'

Directeur Kruijff van Hoenderdaell heeft zijn twijfels. 'Het is onvermijdelijk dat wij in de publieke opinie ook in beeld komen. Let maar op: na de circussen komen de dolfijnen- en roofvogelshows in beeld en dan is het een dunne lijn, hoor, naar onze bedrijfstak.'

PETA-zegsman Zijlstra: 'Ik hoop nog mee te maken dat mijn kleinkinderen niet meer hoeven.'

Een beer in dierenpark Hoenderdaell.Beeld Henk Wildschut
Beeld Henk Wildschut
Beeld Henk Wildschut
Beeld Henk Wildschut
Beeld Henk Wildschut
Beeld Henk Wildschut
Beeld Henk Wildschut
Beeld Henk Wildschut
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden