Essay Taakverdeling

De schijnbetrokkenheid van de man in het gezin: we moeten anders gaan denken over zorgtaken, werk en gendernormen

De bijdrage van mannen aan het huishouden houdt nog steeds niet over. Kan dat nou niet eens anders?

Beeld Deborah van der Schaaf

In de tuin van mijn ouderlijk huis werd ik deze zomer geconfronteerd met een tafereel dat niet zou misstaan in een aflevering van Mad Men: mijn vader en schoonbroer zaten met een glas bier in hun stoel te praten over accu’s, terwijl mijn zus en ik – met hulp van onze moeder – bezig waren met onze vier kinderen en het avondeten.

Toen mijn zus later naar huis wilde, zette ze haar leraressenstem op: ‘We gaan over vijf minuten weg’, zei ze tegen haar vriend. ‘Jij gaat nu even de tas inpakken, en vergeet de flesjes niet.’

‘Waarom geef je hem opdrachten?’, vroeg ik. ‘Je bent net mama.’

‘Anders gebeurt er niets’, antwoordde ze.

Enigszins opgelucht bedacht ik me dat ik, in tegenstelling tot veel andere vrouwen, thuis gelukkig níét de rol van gezinsmanager had. Mijn neurotische vriend heeft een pikzwart wereldbeeld. Het voordeel daarvan is dat hij alles tot in detail uitdenkt – van boodschappen tot nieuwe kinderkleren – om een eventuele aanstaande ramp af te wenden.

‘Ja, maar hij komt überhaupt bijna nooit mee naar familiedingen’, wierp mijn oudere zus tegen. ‘Jij doet veel alleen met de kinderen.’

Daar had ze een punt.

Onbetaalde arbeid

De moderne vader lijkt op het eerste gezicht heel erg betrokken, met zijn vaste ‘papadag’, maar dat valt in de praktijk vaak vies tegen. Want wie houdt de luiervoorraad in de gaten, maakt zich druk om opvoedkwesties en bedenkt dat de crèche moet worden afgebeld voor de vakantieperiode? Het is nog altijd vaak de vrouw die voor deze onbetaalde arbeid opdraait. Nederlandse vrouwen spenderen dagelijks 4 uur en 14 minuten aan onbetaald werk, zoals het zorgen voor de kinderen en huishoudelijke klussen, blijkt uit cijfers van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). Mannen zijn daar dagelijks 2 uur en 25 minuten mee bezig.

‘Gelijkwaardige relaties worden opeens traditioneel zodra er kinderen komen’, constateert psycholoog Darcy Lockman in haar geruchtmakende nieuwe boek All the Rage: Mothers, Fathers, and the Myth of Equal Partnership. Ze ergerde zich rot aan haar eigen man die vond dat hij na werk recht had om ‘stoom af te blazen’ in de sportschool, in plaats van haar te helpen met de baby. Ze besloot de scheve verdeling te onderzoeken en interviewde experts en vijftig Amerikaanse vrouwen, die vaak in stilte wrok bleken te koesteren jegens hun onopmerkzame echtgenoten.

Dit is geen probleem in de relationele sfeer of geklaag van vrouwen, stelt Lockman. ‘De arbeidsverdeling tussen moderne ouders thuis is een van de belangrijkste genderproblemen van onze tijd.’ De voorsprong die jonge vrouwen hebben op mannen – ze zijn vaak hoger opgeleid en ontvangen een hoger salaris van hun eerste werkgever – verandert in een achterstand op het moment dat ze moeder worden.

Waarom zijn vrouwen nog steeds vaak de manager van het gezin, ook nu er zoveel meer buitenshuis werken? ‘Gendernormen zitten diep verankerd in onze samenleving’, zegt Esther de Jong hoofd beleidsadvisering van Atria, het Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis. Dat blijkt wel uit de overtuigingen die we koesteren over wat een goede moeder is. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat Nederlanders vinden dat vrouwen beter voor jonge kinderen kunnen zorgen dan mannen. ‘En wij vinden meer dan drie dagen opvang niet goed. Je hebt geen kinderen gekregen om ze naar de crèche te brengen, hoor je vaak. Terwijl in België vijf dagen opvang normaal is.’

Bewuste keuze

Opvallend genoeg is de taakverdeling in huis in veel gevallen geen bewuste keuze. Uit het onderzoek Ons geld van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) blijkt dat slechts één op de vier koppels hierover praat tijdens de zwangerschap. De rest zegt: ‘Het loopt gewoon zo.’ Dat herken ik zelf. Bij onze dochter nam mijn vriend bewust een dag vrij om voor haar te zorgen. Maar toen onze zoon erbij kwam, had hij het zo druk met werk dat die dag verdween. Ik herinner me geen gesprek hierover.

Lockman stelt dat vaders weliswaar hun best doen, maar dat vrouwen vaak maar weinig met die inzet opschieten. ‘Zodra deze mannen denken het beter te doen dan Don Draper (personage uit Mad Men, red.) in de annalen van het vaderschap, lijkt het hen geoorloofd zich in bed terug te trekken met hun telefoons’, aldus Lockman.

In haar boek portretteert ze een vader die verantwoordelijk is voor de sportclubjes van zijn kroost. ‘Hij doet alles rondom voetbal in het weekend’, zeggen zowel de man als zijn vrouw. Het blijkt anders te liggen. De vader rijdt de kinderen naar de wedstrijd en staat juichend langs de lijn. De vrouw daarentegen regelt welke vriendjes wanneer moeten worden opgehaald, wast de kleren en regelt de lunch. 

Dat is de vinger op de zere plek: de man onderneemt meer dan vroeger, maar het zogeheten emotion work (‘het management van zorg en huishouden en het initiëren van gesprekken over het welzijn van het gezin’, volgens het SCP) komt op het bordje van de vrouw.

Om inzicht te krijgen in onze taakverdeling thuis, noteerde ik een week lang alle activiteiten. Op dag 1 kreeg ik al spijt. ‘Ik ga de vuilniszakken weggooien, schrijf je dat wel op in het schema?’, brulde mijn vriend vanuit de keuken. Die aankondigingen zouden een week lang aanhouden.

Onze bevindingen: ik doe de was, verschoon de bedden, badder met de kinderen, houd contact met de crèche en kook drie avonden per week voor onze dochter en zoon, de andere dagen doet de oppas dat. Mijn vriend regelt de boodschappen, de vuilnis en zaken rondom de auto. Hij is ook diegene die doekjes over tafels haalt, rommeltjes opruimt en alle producten in de koelkast spiegelt (mijn notitie bij die laatste activiteit:‘Totaal onnodig’). Het ontbijt en kinderen wegbrengen naar de crèche doen we altijd samen.

Het gezin is als het runnen van een bedrijf, hoor je vaak. Is het dan niet gewoon logisch dat de vrouw meer thuis doet als de man meer werkt en meer geld binnenbrengt? Ik vind het persoonlijk lastig om van mijn vriend te eisen dat hij een dag thuis is met de kinderen, omdat ik weet dat we dankzij zijn salaris (en niet mijn journalistenloon) in staat zijn vier dagen per week goede opvang te betalen, tot in de avonduren. Daardoor kan ik mijn werk als journalist op de redactie in Amsterdam voortzetten, inclusief de reistijd elke dag naar ons huis in Deventer.

Herbevestiging

Toch blijkt het bij de huishoudelijke last niet om een puur rationele economische afweging te gaan. ‘We hebben onder bijna 30 duizend mensen in 28 Europese landen onderzocht wat er gebeurt als de man werkloos is, terwijl de vrouw werkt’, zegt Tanja van der Lippe, hoogleraar sociologie van huishoudens en arbeidsrelaties aan de Universiteit Utrecht. ‘Dan doet hij weliswaar meer in huis, maar zijn werkende vrouw óók.’ Waarom? ‘We denken dat zij hiermee de genderafwijking probeert te neutraliseren.’ Oftewel: door haar man het stereotiepe vrouwenwerk uit handen te nemen, herbevestigen ze beiden zijn mannelijkheid.

In gezinnen waar de vrouw kostwinner is, is de verdeling van huishouden en zorg gelijker dan bij gezinnen waar de man het meest verdient, maar nog steeds niet gelijk. Het idee dat het gezinslid met de betere baan de ander kan ‘dwingen’ thuis meer taken op zich te nemen, gaat andersom dus niet helemaal op. ‘Het laat zien hoe diep die genderovertuigingen zitten’, aldus van der Lippe.

En dan komt biologie ook om de hoek kijken. We zijn geneigd te denken dat vrouwen nu eenmaal beter zijn in regelen en verzorgen. ‘Het is tegenwoordig niet meer geaccepteerd te zeggen: de vrouw hoort thuis te blijven’, zegt Darcy Lockman. ‘Daarvoor in de plaats zegt men dat een vrouw alles kan doen wat ze wil, maar als het erop aankomt, kiest ze ervoor thuis te zijn bij de kinderen. Het patriarchaat duurt voort, maar dan met dit sausje van keuzevrijheid eroverheen. Het is zogenaamd geen seksisme, het is biologie.’ Terwijl het hier om aangeleerd gedrag gaat. Lockman: ‘Je wordt goed in wat je vaak moet doen.’

Ik vroeg mijn vader waarom hij uit zichzelf weinig huishoudelijke taken doet, zoals de was en stofzuigen. ‘Je moeder weet het toch altijd beter’, antwoordde hij. ‘Dan gaat ze het daarna overnieuw doen.’ Hij somde op wat hij allemaal wél doet: de schuur, de auto, de fietsen, de financiën, maar ook koken. ‘Daarvan zegt je moeder: dat kan ik allemaal niet.’

‘Vrouwen voelen zich dé verantwoordelijke voor de huishoudelijke taken’, zegt Tanja van der Lippe, ‘We weten uit onderzoek dat vrouwen hogere standaarden hebben wat betreft het schoonmaken. Ook kiezen moeders bijvoorbeeld vaak de kleren van de kinderen uit. Je kunt dat ook de vader laten doen, je mond houden en kijken wat er gebeurt. Want hoe belangrijk is kleding?’

Lockman ontkracht het cliché dat vrouwen uit eigen beweging krampachtig waken over alle huishoudelijke taken. ‘Het gaat vaak om situaties die om de interventie van een weldenkende volwassene vragen.’ Oftewel: de man laat zo veel steken vallen dat de vrouw wel móét ingrijpen.

Mijn zus doet het in ieder geval niet voor de lol. ‘Ik wil mijn vriend niet commanderen’, zei ze, ‘dus als je een oplossing weet, dan hoor ik het wel.’ Mijn schoonbroer, die meeluisterde, knikte. ‘Graag!’

Ik vroeg Darcy Lockman per mail om advies. ‘Ik ben me bewuster geworden van mijn neiging alles zo makkelijk mogelijk te maken voor mijn man, ik probeer mezelf dan in te houden.’ Dus níét alvast een weekendtas inpakken als hij weggaat met de kinderen – moet hij zelf maar denken aan de zwemspullen. ‘Hij probeert van tevoren beter na te denken over wat de kinderen nodig hebben als er een activiteit in het verschiet ligt.’ Willen koppels de zaken écht gelijk verdelen, dan vraagt dat om inzet, volgens Lockman.

Traditionele rolverdeling

Laten we vooral niet vergeten dat ook de vader slachtoffer is van deze traditionele rolverdeling. ‘Mannen die minder willen werken en meer willen zorgen worden tegengewerkt. Uit Belgisch onderzoek naar ouders in zestien Europese landen blijkt dat vaders minder worden gesteund door hun werkgever en dat vrienden hen maar een watje vinden’, zegt Esther de Jong van Atria.

Als een man zijn genderrol doorbreekt en thuisblijft bij de kinderen, verliest hij twee keer: zijn status als kostwinner en hij gaat minder gewaardeerd werk doen. ‘De focus lag altijd op meer werkende vrouwen, begrijpelijk, tegelijkertijd moeten we die belangrijke zorgtaken meer gaan waarderen’, zegt De Jong.

De oplossing ligt dus niet alleen bij specifieke koppels die hun gedrag moeten aanpassen. Wij als samenleving moeten anders gaan denken over zorgtaken, werk en gendernormen. Of zoals Lockman van haar therapeut te horen kreeg: ‘Onze manier van leven matcht onze relatief nieuwe idealen nog niet.’

Na een week kijken mijn vriend en ik naar het Excelbestand. Wat valt op? Ik spendeer meer aaneengesloten tijd met de kinderen, maar mijn vriend regelt veel van de zaken eromheen. Ga ik een dagje met onze dochter en zoon naar Giethoorn, dan zorgt hij dat de auto klaarstaat, dat er krentenbollen zijn en kijkt hij alvast op buienradar.

Ons voornemen: de komende tijd ga ik wat vaker boodschappen doen en als onze dochter straks naar school gaat, neemt hij een middag in de week vrij.

Drie stellen met hun aanpak:

Beeld Rebecca Fertinel

Huisarts Marit van Petersen-Verbunt (33) en leraar Brian van Petersen (34) wonen in Deventer met hun zoontjes Mads (3) en Lucas (1).

Brian kookt en doet de boodschappen. Op maandag, dinsdag en donderdag haalt hij de kinderen op bij de crèche of bij zijn ouders en maakt hij het eten klaar. Hij is een expert in het managen van het spitsuur (‘Ik zet de kinderen dan even met een bakje komkommer en tomaat voor de televisie’). 

Marit, die drie dagen per week werkt als huisarts, sluit aan bij de maaltijd. Op woensdag doet Marit het eten met de kinderen alleen. ‘Ik vind dat best zwaar. Daarom heb ik ook veel respect voor hoe Brian dat in zijn eentje doet.’ De vrijdag doen ze samen.

Inzicht Brian: ‘Ik doe een hoop, maar toch heb ik niet het idee dat ik een huishoudelijke prins ben. Ik verdien nu minder dan Marit. Ik ben oprecht blij dat ik komend jaar meer kan gaan werken zodat dat deel een beetje wordt rechtgetrokken. Ik wil ook op een andere manier bijdragen.’

Marit neemt de was voor haar rekening. Ze is ook de planner van het gezin. Ze contacteert de oppas, laat de crèche weten wanneer ze op vakantie gaan en regelt de cadeautjes en sociale afspraken. ‘Hij denkt minder vooruit.’ Ergert ze zich daaraan? ‘Soms word ik er moe van. Een tijdje geleden had ik het heel druk op werk en kon ik het er niet bij hebben. Hij zei toen: ik regel het. Dat heeft hij ook gedaan. Precies één week.’ Waarom zijn vrouwen vaak verantwoordelijk voor het mentale regelwerk? Brian: ‘Ik denk dat het biologisch bepaald is, ze zijn er beter in.’ Marit: ‘Vrouwen zijn vaker de sociale types.’

Inzicht Marit: Marit is blij dat door dit interview duidelijk wordt hoeveel van de vaak onzichtbare klusjes ze op zich neemt (‘Je merkt het pas als het niet geregeld is’), als tegenhanger van alles wat Brian regelt.

Beeld Rebecca Fertinel

Eva Verbeek Biesma (35) en Sander Biesma Verbeek (43) wonen samen met dochter Ziggy (5) in Utrecht. Sander werkt drie dagen per week als dierenarts, Eva werkt fulltime (36 uur) als communicatieadviseur.

Sander is op maandag en vrijdag vrij om voor Ziggy te zorgen. Als zij op school is, doet hij het huishouden. Drie jaar geleden werkte hij nog fulltime als dierenarts. ‘Als je wilt dat je vrouw een inhaalslag maakt, dan kan dat alleen als jij minder gaat werken. En ik wilde de opvoeding van mijn dochter niet missen. Anders word je een soort suikeroompje. Even spelen met je kind en een verhaaltje voorlezen is echt wat anders.’ Sander doet ook de boodschappen, de tuin en kookt meestal. Sander: ‘Dat vind ik leuk om te doen.’ Eva: ‘En hij is goed met restjes opmaken. De vuilnis doet hij ook altijd.’

Inzicht Sander: Evenveel tijd met je kinderen doorbrengen is goed voor je relatie, merkt Sander. Je krijgt respect voor elkaar, omdat je weet hoe zwaar het is. ‘Je kunt gewoon niet overbrengen hoe kapot je bent na een dag met een peuter.’

Eva werkt op dinsdag thuis en haalt dan Ziggy van school. Dan eten ze met z’n tweetjes want Sander is ’s avonds weg. Op woensdag en donderdag gaat Ziggy naar de buitenschoolse opvang. ‘We hebben het zo geregeld dat ik haar twee keer breng en drie keer haal en hij precies andersom.’ Eva regelt de kinderkleding en doet de financiën: ‘Ik ben iemand die houdt van Excelsheets.’

Inzicht Eva: Nu ze fulltime werkt, merkt Eva dat ze sneller op de bank ploft bij thuiskomst. ‘Je ziet minder snel dingen die moeten gebeuren. Dat ene wasje.’ De verdeling thuis heeft volgens haar enorme consequenties voor de band met je kind. ‘Toen Sander minder ging werken, zag je na een week al de dynamiek tussen hem en Ziggy veranderen. Nu wordt hij als eerste wakker als ze ’s nachts huilt.’

Beeld Rebecca Fertinel

Wendy de Pina–Schrijver (38) en Niek Schrijver (39) wonen in Epse met hun drie dochters: Anaïs (8), Estée (5) en Rae (2). Wendy runt een webshop voor kinderkleding, die ze ook verkoopt in een conceptstore. Niek is mede-eigenaar van een medisch adviesbureau.

Wendy denkt de dingen uit: de inrichting van hun nieuwe huis, verjaardagsfeestjes of kleren van de kinderen. Laatst in de tuin nam Niek het grove werk op zich en deed Wendy de kleine perkjes. ‘Ik vind het heerlijk om me echt vrouw te voelen. Het is leuk om hem hout te zien hakken, dat hoef ik niet zo nodig zelf te doen.’ Ze doet ook de was. ‘Ik vind het zonde als er weer een wollen trui heel klein uit de machine komt.’

Inzicht Wendy: Veel stelletjes gaan in shifts werken na het krijgen van kinderen: als zij een avondje uitgaat, past hij op, en andersom. Wendy: ‘Dat doen wij nooit. We werken en zijn met het gezin. Het liefst doen we alles samen, heel erg klef. We hebben dus geen oppas nodig.’

Niek brengt de kinderen altijd naar school en haalt ze op. Daarvoor doet hij de boodschappen. Hij begint ook meestal met koken. Wendy: ‘En dan ga ik helpen, de salade snijden bijvoorbeeld.’ Niek doet de financiën. Vanwege Wendy’s haperende gezondheid, sinds de zware bevallingen van haar dochters, doet Niek veel extra in huis, zoals de kinderen naar bed brengen. ‘Gelukkig bezit ik het vrouwelijk trekje dat ik goed zie wat er moet gebeuren.’

Inzicht Niek: Als ze allebei in loondienst hadden gewerkt, dan hadden ze het allemaal misschien traditioneler verdeeld, denkt Niek. ‘Nu kunnen we werk om ons privéleven heen organiseren, precies zoals wij het willen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden