Boekrecensie Jonathan Littell

De nieuwe roman van Jonathan Littell is niet geschikt voor tere zielen ★★★★★

Beeld Claudie de Cleen

Uitputtend en intrigerend, klinisch en zintuiglijk: de nieuwe roman van Jonathan Littell is het allemaal. Zonder plot en zonder echte personages vangt hij de werkelijkheid op overdonderende wijze.

Toen ik honderd pagina’s van de nieuwe roman van Jonathan Littell had gelezen, viel ik van vermoeidheid van de trap. De dagen erna rondde ik met een wat gebutst lijf mijn lectuur van Une vieille histoire af, ik las de Nederlandse vertaling Een oude geschiedenis en ook een eerdere, aanzienlijk kortere versie van de roman die al in 2012 bij Fata Morgana was verschenen. Dat dit boek mij met al mijn leeservaring fysiek en mentaal zozeer aangreep, wil ongetwijfeld iets zeggen. Onmiskenbaar duidt het op een bijzondere kwaliteit, al kostte het enige tijd die ook maar bij benadering te begrijpen of te beschrijven. In eerste instantie noteerde ik ‘uitzonderlijk vreemd boek, even uitputtend als intrigerend, even vol als leeg’.

Jonathan Littel: Une vieille histoire – Nouvelle version

Jonathan Littell lezen betekent een universum binnengaan waar je niet onberoerd uitkomt en dat de blik op het leven ijzingwekkend kleurt. Op een manier die je bovendien lang bijblijft: niet gemaakt voor tere of preutse zielen. Dat was destijds zo met de roman die hem wereldfaam bezorgde, Les bienveillantes (De welwillenden), en dat geldt ook nu. Bij verschijning in 2006 werd Les bienveillantes een literaire en commerciële sensatie: van de 900 pagina’s tellende roman werden in Frankrijk meer dan 900 duizend exemplaren verkocht. Het boek werd in meer dan veertig talen vertaald, waaronder in het wonderschone, precieze Nederlands van vertalers Jeanne Holierhoek en Janneke van der Meulen.

Maandenlang was de roman onderwerp van gesprek, vooral in Frankrijk en Duitsland. Hoe kon een jonge man, weliswaar met een Joodse achtergrond, de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog en met name het oostfront zo treffen? Wat moeten wij vinden van het perspectief van een dader, een SS’er, van iemand die deel uitmaakt van de Einsatzgruppen, gericht tegen de Joodse bevolking achter de Duitse linies, en die alle wreedheden als het ware achteloos waarneemt? Vanwaar alle details, de uitgesponnen beschrijvingen van plekken, vernietiging, executies? 

Dat alles, zo veronderstelden sommige critici, kan de schrijver alleen maar hebben bedacht. Wat leidde tot de principiële vraag: mag een schrijver misdaden tegen de menselijkheid verbeelden die werkelijk hebben plaatsgevonden? Later werd bekend dat Littell zich niet alleen monomaan in zijn onderwerp had ingelezen, maar dat hij er ook eer in stelde de details te laten kloppen. Ook aanvankelijke critici moesten dat bevestigen. Als hij het weer beschrijft op een bepaalde datum en een bepaalde plaats, dan komt dat exact overeen met het werkelijke weer. Hoe literair ook, de grote greep van Jonathan Littell zit hem niet in het imaginaire, maar eerder in de obsessieve poging het kwaad te vangen door erin door te dringen en het met alle middelen, koelbloedig en koud te beschrijven. Geen verbeelding, maar de werkelijkheid in al haar wreedheid en perversiteit, maar ook in haar schoonheid.

De welwillenden getuigde van de overmoedige ambitie een totaalroman te schrijven, van een grote precisie en toch vreemd welluidend, virtuoos en toch aards. Afgezien van wat buitensporigheden en groteske elementen slaagde hij daarin en maakte hij het kwaad inzichtelijk, tastbaar, nabij, bijna alledaags, in zijn gruwelijke, kunstige weergave van de naakte mens (slachtoffer en dader). Hij drukte de lezer met de neus op de feiten en deed een poging hem als getuige medeplichtig te maken: wat als jij in deze schoenen had gestaan, onder dit gesternte was geboren?

Krachttoer

Was De welwillenden ten diepste gericht op identificatie van de lezer met het denken van de dader, hoe ongewenst en onplezierig ook, Een oude geschiedenis maakt identificatie door de welwillende lezer vanaf de eerste bladzijde onmogelijk. Dat is een krachttoer op zichzelf. Ondanks alle fonkelende taal wordt de lezer met verve op afstand gehouden. Er is geen sprake van een plot – hooguit van ‘bewegingen’, variaties op een aantal thema’s; er is geen sprake van personages, eerder van gestalten, in andere decors en gedaanten weerkerende figuren, die bovendien naamloos zijn; ook is er geen psychologie, geen karaktertekening of -ontwikkeling. Vanaf de eerste regel wordt de lezer beheerst door een gevoel van vervreemding, ook doordat er maar enkele verwijzingen zijn naar een bekende werkelijkheid of geschiedenis. Niet eenmaal tijdens de vele uren lezen klinkt uit mijn borst een bevrijdende lach.

Jonathan Littell: Een oude geschiedenis

Wat maakt dat ik toch blijf lezen? Wat maakt deze op bijna geen andere tekst gelijkende roman intrigerend? Wat is er wel? Wat in elk geval verbaast, is opnieuw de ambitie, de grote greep: vanuit dit nulpunt van de literatuur probeert Littell iets uitzonderlijks te scheppen. Daarnaast valt wederom de fenomenale schrijf- en beschrijvingskunst op: klinisch en zintuiglijk tegelijk. Zoals in de Duitse oorlogsjournaals de Duitse tanks voortrolden over de Russische vlakten – triomfantelijk becommentarieerd –, zo schijnbaar moeiteloos ontrolt ook Littells proza zich: zeldzaam beeldend, bijna fotografisch nauwkeurig. In een vreemde, ijzige stilte.

Bestond de oorspronkelijke versie uit 2012 uit twee hoofdstukken, in deze nieuwe versie zijn er zeven, waarin de eerste versie is opgeslokt en verwerkt. Zelf schrijft Littell bij wijze van uitleg dat hij deze nieuwe versie maakte omdat het boek zich door de jaren heen ‘op mysterieuze wijze’ in hem bleef ontwikkelen. Hij schetst het als een weefsel van ‘de meest wezenlijke menselijke betrekkingen’, bijna alsof het organisch materiaal is. Ik zou zeggen een gecontroleerde woekering van verhalen, met de inzet ergens door te dringen, iets te grijpen of te begrijpen waarvoor wij meestal terugdeinzen: de diepste menselijke impulsen, angsten en verlangens, wreedheid, de zoektocht naar macht en genot.

Vast schema

Elk hoofdstuk verloopt volgens hetzelfde schema: een personage duikt op uit een zwembad, kleedt zich om, komt via een deur in een meestal duistere gang terecht, begint te rennen en gaat achtereenvolgens via die gang een vijftal ruimten binnen. Eerst een min of meer vertrouwd huis waar een (gebroken) gezinssituatie is, dan een soort hotelkamer waar met steeds andere en toch gelijkende partners wordt gevreeën, vervolgens een koude maar kalmerende studio, vervolgens een grotere ruimte waar orgies plaatsvinden, porno wordt opgenomen, ten slotte een gewelddadige oorlogssituatie waarin het leidende personage nu eens slachtoffer en dan weer dader is. Aan het eind van het hoofdstuk duikt het personage (man of vrouw, of kind, of hermafrodiet, of geslachtsloos) opnieuw het louterende, alles uitwissende water in om in een volgend hoofdstuk in andere gedaante op te duiken en opnieuw te beginnen.

Er zijn weerkerende elementen: de elektriciteit die in elk hoofdstuk uitvalt, maaltijden die telkens uit dezelfde gerechten bestaan, begroeiing van tuinen, een sprei met een grasmotief die steeds terugkeert, de geur van het haar van personages (bijvoorbeeld hei, mos en amandel), muziek van Mozart, een schilderij van Da Vinci. Die willekeurige herhalingen beklemtonen alleen maar dat instabiliteit in deze roman de norm is, en onzekerheid het leidende principe. Alleen kunst, water, hardlopen en soms slaap brengen de personages in dit universum tijdelijk ontspanning, een weldadig gevoel van rust.

Daarbuiten is chaos, zijn de personages slachtoffer van hun eigen en andermans acties en impulsen. De overgave aan die impulsen (ontplooiing van het zelf of zelfverlies?) krijgt een dubbele dimensie: vaak een vernietigende, soms een louterende. Zonder te filosoferen, zoals zijn grote voorgangers Sade en Bataille deden, tracht Littell de menselijke drijfveren en de menselijke conditie vast te leggen. Empathie en denken komen niet aan de oppervlakte, wel vormen ze uiteindelijk de basis van dit hyperrealisme. Zoals ook zijn persoonlijke ervaringen, zijn studie en lectuur een ondergrond vormen – Littell plaatst zich niet helemaal buiten de geschiedenis, maar hij vertelt een oud verhaal, een oude geschiedenis: het verhaal van de mensen.

Beeld Francesca Mantovani

Gruwelijkheden

Littell werkte jarenlang voor de humanitaire organisatie Action Against Hunger in onder meer Bosnië, Tsjetsjenië, Sierra Leone en Afghanistan. Hij schreef over de opstand tegen Assad in Homs (Carnets de Homs), hij maakte een film over de kindsoldaten van Joseph Kony (in 2016 in Cannes buiten competitie vertoond). Elementen daarvan dringen door in Een oude geschiedenis, zoals ook een van de gruwelijkste scènes uit De welwillenden, de beschrijving van de massa-executie in Babi Jar (Oekraïne, september 1941), vanuit het perspectief van een kind wordt hernomen.

Ik noemde Littells schriftuur fotografisch; filmisch zou evenzeer kunnen. In 2009 won Littell de Bad Sex in Fiction Award van het Britse Literary Review, voor scènes in De welwillenden. Behalve Littell waren Philip Roth en Nick Cave genomineerd. Ik weet niet of Littell zich heeft willen revancheren, of dat hij Sade naar de kroon heeft willen steken. Haarscherp en indringend zijn in elk geval de pornografische scènes in dit boek, alsof de schrijver serieel gemaakte pornofilms in proza spiegelt. Het merkwaardige effect is dat ze in het geheel niet erotiserend werken, maar eerder verkillend, wat een kunststuk op zich is en zonder twijfel de bedoeling. Littell wil vooral niet meeslepend zijn, hij verleidt niet tot deelname, hij dwingt tot afstand, tot stoppen met lezen en het overdenken van de eigen emoties en reacties, het eigen verlangen, de eigen weerzin.

Een oude geschiedenis (door Ilse Barendregt met grote inzet en discipline vertaald) is het lichtende en verontrustende werk van een duistere humanist.

Jonathan Littell: Une vielle histoire – Nouvelle version. Gallimard; 370 pagina’s; € 21,-.

De Nederlandse vertaling door Ilse Barendregt verschijnt op 27 augustus onder de titel Een oude geschiedenis. De Arbeiderspers; 349 pagina’s; € 23,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden