Onze gids deze week Formafantasma

De mannen van ontwerpduo Formafantasma worden gezien als de toekomst van design en zijn deze week onze gids

Tien jaar geleden studeerden Simone Farresin en Andrea Trimarchi als duo af en inmiddels zijn ze als Formafantasma een gevestigde designnaam. Hun cultuurtips leiden van Italiaans design en een communistische suikerpot naar architecten die geen gebouwen ontwerpen. 

Formafantasma Beeld Oof Verschuren

Ze zijn onafscheidelijk, Simone Farresin en Andrea Trimarchi, die samen het Italiaanse ontwerpduo Formafantasma vormen. Al sinds hun eerste ontmoeting als studenten aan een designacademie in Florence zijn ze persoonlijk en professioneel met elkaar vergroeid. ‘Wij raakten aan de praat en het was meteen... bam!’ Praten doen ze nog steeds, veel en vurig – waarbij ze zomaar de mensen om hen heen kunnen vergeten. Al neemt de 38-jarige Farresin net iets vaker het woord dan zijn rustigere, drie jaar jongere partner. ‘We hebben ons als één persoon aangemeld bij de ­Design Academy Eindhoven. Dat vonden ze daar heel raar.’ Zo zouden ze uiteindelijk ook afstuderen in 2009. ‘Een unicum.’

Hun achternamen zullen waarschijnlijk geen herkenning oproepen, ook niet in designkringen. Maar zeg Formafantasma, en wenkbrauwen trekken omhoog en monden vallen open. Het duo wordt gezien als de toekomst van design. En dat vanuit een krappe studio in een volks straatje in Amsterdam-Noord, met op de hoek een Poolse delicatessenwinkel en een moskee.

Hun oeuvre balanceert tussen het eigenwijze en kritische Dutch ­design en het romantische stilisme gedrenkt in de Italiaanse ontwerptraditie. Hun nieuwste project is Ore Streams, waarvoor ze van oude laptops, tablets en ander digitaal afval wonderschone kantoormeubels maken. ‘Dat is feitelijk de enige manier waarop deze apparaten kunnen worden gerecycled, omdat ze niet meer uit elkaar zijn te halen.’ Zo vormt Formafantasma met oogverblindend design een aanklacht tegen een afstotelijke productie­keten.

Soms is hun boodschap ronduit politiek; Moulding Tradition is een collectie traditioneel majolica aardewerk van Sicilië, waarbij geometrische decoraties zijn vervangen door reddingsboeien, naamplaatjes en andere objecten die herinneren aan de barre zeetocht van Afrikaanse vluchtelingen. ‘Deze innovatieve aardewerktechniek is duizend jaar geleden door de Moren op Sicilië en in de rest van Europa geïntroduceerd. Voor de culturele verrijking die migratie met zich meebrengt is tegenwoordig geen oog meer.’ Om net zo makkelijk de schoonheid van licht te doorgronden met een lampencollectie voor het Italiaanse designlabel Flos. Door een ledlampje achter een sierlijke mozaïek van gekleurd glas te plaatsen, lijkt de lichtbundel uiteen te spatten in het spectrum waaruit het feitelijk is opgebouwd.

Deze geraffineerde sierobjecten zijn aangekocht door alle grote musea, van The Met en het Moma in New York tot Centre Pompidou in Parijs en het V&A in Londen. Ze worden geconsulteerd door verfijnde luxemerken als Hermès en Fendi, maar ook door techmultinationals als Lexus. ‘We moeten zoveel reizen. Hier in Amsterdam kunnen we in alle rust werken’, zegt Farresin, nippend aan zelfgemaakte espresso met een perfecte crema.

Beminnelijke mannen zijn het, verfijnde Italianen met een praktische nuchterheid. Met zorgvuldig getrimde baard en geolied haar, maar ook met ingetogen kleding in aardse tinten. Praten doen ze in zorgvuldig geconstrueerde zinnen met zwierige uitweidingen. Maar wel uit één mond. Behalve als naar hun persoonlijke voorkeuren wordt gevraagd. Dan zijn ze het ook soms oneens. Heel soms.

Formafantasma Beeld Oof Verschuren

Vakantie: Eilanden en meren

Trimarchi: ‘Ik houd van de Eolische Eilanden boven Sicilië. Ze zijn klein en heel verschillend. Elk jaar proberen we een andere. Salina is heel groen met wijnvelden. Stromboli heeft een actieve vulkaan die ongeveer elk uur wel een keer uitbarst. Vooral ’s avonds zie je een rode gloed. Op de vulkaanwand zit een restaurant waar je in de krater kunt kijken. Filicudi is juist een kale rots, waar bijna niemand woont.’

Farresin: ‘Ik hou van het Gardameer, dat is ook prachtig. Door de oppervlakte heeft het wel iets van een zee. Maar niet het vlakke deel, waar alle Nederlanders naartoe gaan, maar de bergachtige noordwestkust, bij Gardone. Daar is ook Lido 84, in onze ogen het beste restaurant van Italië. Het stadje heeft een ouderwetse toeristische architectuur met Grand Hotels en een casino. Zo’n sfeertje waarbij James Bond elk moment kan binnenwippen voor een martini.’

Ontwerper: Enzo Mari

Trimarchi: ‘Enzo Mari is een radicale, Italiaanse productontwerper uit de jaren zeventig. Een communist die voor de ­industrie werkte. En dat zie je aan zijn design, dat in dienst stond van een betere samenleving. Een schaal hoefde voor hem niets meer te zijn dan een stalen constructiebalk die licht is gebogen zodat er niets uitrolt. De Putrella-schaal ziet er speels uit, terwijl het een onverwoestbaar stuk architectuur is. Dit product is er nog als wij straks allang zijn gestorven. En dan functioneert het nog net zo goed. Dat idee is zo eenvoudig, maar zo krachtig.’

Farresin: ‘De Java, een suikerpot, is mijn favoriete ontwerp. Het deksel is met een simpele, sierlijke constructie aan de pot geschoven. Je kunt hem er makkelijk afhalen om schoon te maken. Maar veel belangrijker voor Mari was dat er dankzij deze scharnierverbinding geen fabrieksarbeider meer de hele dag hetzelfde schroefje in een suikerpot hoefde te draaien. Hij wilde dus niet ­alleen de gebruiker, maar ook de maker verheffen. Toen ik dit hoorde wist ik: ik wilde ontwerper worden.’

Suikerpot en schaal van Enzo Mari, design van Formafantasma Beeld Oof Verschuren

Stad: Milaan en New Orleans

Farresin: ‘Milaan heeft een speciale energie. De afgelopen jaren zijn er bovendien bijzondere culturele instituten bij gekomen, zoals de Fondazione Prada en de Hangar Bicocca, een oude treinenfabriek die door het ­Pirelli-concern is verbouwd tot een spectaculaire kunsthal. Toch is het geen moderne stad. De tijd staat er beetje stil. Daarom moet je echt Villa Necchi Campiglio bezoeken, een gigantisch woonhuis dat de befaamde architect Piero Portaluppi in 1935 heeft ontworpen voor twee steenrijke zusters. Het is superdeftig, met overal marmer en zuilen, maar ook heel sfeervol en warm, als een familiehuis. Het is een levend monument van een glorietijd die nooit meer terugkomt, net als Milaan zelf eigenlijk.’

‘Dan kies ik voor New Orleans’, zegt Trimarchi. ‘Een unieke stad. Door de Frans-Creoolse keuken, de aparte bomen en de oude ­koloniale gebouwen is het echt anders dan de rest van de Verenigde Staten. De multiculturele sfeer is er heel vanzelfsprekend, dat is historisch zo gegroeid. De stad teert ook een beetje op oude roem.’

Film: Call me by your name (2017)

Als het gesprek op film komt, zijn ze het voor het eerst meteen eens: ‘Call me by your name!’ Deze broeierige bioscoophit van vorig jaar gaat over een zomerliefde tussen een student en een oudere man die zich afspeelt onder de fruitbomen op de Italiaanse campo. Kortom, gefundenes Fressen voor Farresin en Trimarchi. ‘Maar’, zo verduidelijkt de laatste, ‘het verhaal is universeel. De lome hitte, de zachte kleuren van avondzon, een huid die plakt, alles tintelt en zindert. Zo intens ervaar je de wereld als je voor het eerst verliefd bent. Dan ruik je beter, proef je scherper, voel je sterker.’ Farresin: ‘De film gaat ook over uitgesteld verlangen. Dit opbouwen van intimiteit is zeldzaam geworden door sociale media. Hoe die twee mannen aftastend om elkaar heen draaien, daar wordt geen tijd meer voor genomen. Dat is heel raak verbeeld door regisseur Luca Guadagnino.’

Architect: Arquitectura-G en Forensic Architecture

Trimarchi: ‘Arquitectura-G is een collectief uit Barcelona – ze zijn ongeveer net lang bezig als wij – dat hoofdzakelijk bestaande gebouwen opknapt. Dat doen ze terughoudend en met respect voor de bestaande architectuur. Ik vind het aantrekkelijk dat je eerst kijkt wat nog bruikbaar is en dan pas gaat nadenken over iets nieuws.

Farresin: ‘Ik ga nog een stap verder met het Engelse onderzoekscollectief Forensic Architecture dat helemaal geen gebouwen ontwerpt.’ Ze gebruiken architectuur om mistanden aan te kaarten. Zo werd een reconstructie gemaakt van religieuze bouwwerken van Yezidi’s in Irak die door IS-strijders werden opgeblazen. Dit kan als bewijsmateriaal dienen bij strafzaken tegen IS. ‘Als architect en ontwerper wordt er ­altijd van je verwacht dat je een gebouw of een eindproduct maakt. Terwijl een documentaire of een essay of misschien wel een veel betere manier is om je kennis te gebruiken.’

Museum: museum voor ­moderne en ­hedendaagse kunst in Rome (en het ­Boijmans)

Farresin: ‘De Galleria nazionale d’arte moderna e contemporanea in Rome is een beetje een vergeten museum. Naar Rome ga je voor al die klassieke monumenten en niet voor de 20ste-eeuwse kunst. Het is het Stedelijk van Rome, zeg maar. Sinds het vertrek van Beatrix Ruf is dat museum nu ook beter. Zeker nu er een nieuwe opstelling is van de permanente collectie.’ Farresin: ‘Wij houden meer van het Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Veel levendiger.’

Kunstwerk: Think Evolution #1 – Kiku Ichi (2016), Aki Inomata

‘Op dit moment is in Palazzo dell’Arte in Milaan Broken Nature te zien, de designtriënnale samengesteld door curator Paola Antonelli van het Moma in New York. Een werk dat ons daar bijzonder ontroert is een 3D-geprinte replica van een fossiele schelp van een inktvissoort die ongeveer tegelijk met de dinosaurussen is uitgestorven. De ­Japanse kunstenares Aki Inomata heeft op film vastgelegd hoe een nu levende inktvis zich heel vanzelfsprekend in deze schelp nestelt die al tienduizenden jaren niet meer bestaat. Die inktvis die als een mensenfoetus beweegt in die kunstmatige schelp spreekt op een instinctieve manier aan.’ ­Trimarchi: ‘Dat overstijgt de alledaagsheid van architectuur en design. Het deed ons beseffen dat wij onderdeel zijn van iets dat veel groter is dan het hier en nu.’

Expositie Broken Nature in Palazzo dell’Arte in Milaan Beeld Imageselect

Mode: Prada

Farresin: ‘Er is maar een ding waarnaar ik echt kan smachten: Prada. Gelukkig zijn wij opgenomen in een netwerk van tweedehandsliefhebbers. Om te beginnen: Prada laat zien dat mode meer is dan kleding. Elk kledingstuk is een uitspraak over vrouwen. Niet alleen over de draagster ervan maar over het vrouwbeeld. Het gaat voorbij aan de conventionele opvattingen van schoonheid. Zo was Prada het eerste modemerk dat flirtte met nylon en sportkleding. Niet zo plat als modemerken als ­Balenciaga dat nu doen, maar op een intelligente manier, als een bewijs dat mode niet gaat over dure materialen maar over lef en originaliteit. Kijk naar het eigen museum Fondiazione Prada in Milaan, een oude kazerne die eigenzinnig door Rem Koolhaas is verbouwd met plastic én bladgoud. Dat is toch heel wat anders dan het museum van Louis Vuitton, een hysterische, blinkende sculptuur van Frank Gehry.’

Culinair: Italiaans en Japans

Trimarchi: ‘De Italiaanse keuken is de lekkerste ter wereld. En daarvan is de zuidelijke keuken het allerlekkerste. Wat eenvoudiger en boerser, met veel groente en verse vis, maar juist daardoor nog verfijnder. Sommige gerechten hebben maar drie of vier ingrediënten, knoflook en peper meegerekend. Maar als de verhouding ook maar iets scheef is, stort het hele gerecht als een kaartenhuis in elkaar.’

Farresin: ‘Daarom houd ik juist van de Japanse keuken. Die heeft ook van die precieze gerechten met een scherpe bite. Er zitten maar een paar ingrediënten in, maar alles houdt elkaar in evenwicht.’

Ontspanning: Videoland

The Handmaid’s Tale is echt geweldig’, aldus Trimarchi. ‘Het is een dystopisch verhaal dat zomaar waar zou kunnen zijn. De kleuren zijn ook zo bleek en grauw. Er is veel geweld tegen vrouwen, wat verontrustend is. In deze serie zijn ze ook ontmenselijkt door die uniformen en die witte kappen, maar tegelijkertijd worden vrouwen heel krachtig verbeeld. Daardoor is de boodschap feministisch. Het is een ode aan de ­innerlijke kracht van vrouwen.’

Farresin: ‘Voor mij Twin Peaks, de oude én de nieuwe.’

CV Forma ­fantasma

Simone Farresin (1980, Vicenza).

Andrea Trimarchi (1983, Sicilië).

2007 Bachelor Istituto di Design Isia in Florence, Italië.

2009 Master ­Design Academy Eindhoven.

2010 Solo-expositie in Gallery Libby Sellers, ­Londen.

2011 Collectie ­Migration voor de Italiaans tapijtfabrikant Nodus.

2014 Solo-expositie Prima Materia, Design Museum Den Bosch.

2014 Boek Prima Materia.

2014 Collectie voor glasfabrikant ­Lobmeyr, Wenen.

2016 Installatie voor Lexus op ­Salone del Mobile.

2017 Producten voor lampen­fabrikant Flos.

Farresin en ­Trimachi wonen en werken samen in Amsterdam, sinds 2009 als Forma­fantasma. In hun ­studio werken ze met nog vier ­ontwerpers. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden