OmmetjesAmsterdamse Grachten

De kerken van de Keizersgracht

Wandel langs een van Amsterdams mooiste grachten met kunstredacteur Erik van den Berg en ontdek onbekende kerken.

Beeld Joost Stokhof

Ommetje 12

Waar Langs de Keizersgracht in Amsterdam

Wat Kerkelijke architectuur

Hoe & hoe lang Wandelen, een uur

Amsterdam, die goddeloze stad, heeft geen gebrek aan kerken: de Oude Kerk, de Westerkerk, de Zuiderkerk – iedereen kent de blikvangers in het stadshart. Minder opvallende kerken zijn er ook: langs de grachten is een dozijn exemplaren te vinden waaraan je gemakkelijk voorbijloopt. Doordat ze geen torens hebben, vallen ze minder op tussen de grote grachtenpanden.

Dat ze een even interessante geschiedenis hebben als hun torenhoge zusters in het centrum, valt alleen al aan de Keizersgracht te constateren. Tussen Amstel en IJ staan vier solide 19de-eeuwse voorbeelden. Ze getuigen van de religieuze woelingen van hun tijd, maar evengoed van de toenmalige opleving in kunst en architectuur die ook het Concertgebouw en het Rijksmuseum opleverde.

In een wandeling van een uur zijn ze alle vier te bewonderen. Vooral aan de buitenkant weliswaar, want twee van de vier Rijksmonumenten hebben hun liturgische functie verloren en bieden nu onderdak aan bedrijven of kantoren.

Aan de IJ-kant op nummer 22 vinden we het oudste lid van het kwartet: de rooms-katholieke parochiekerk Sint Ignatius alias De Zaaier uit 1837. Sinds de Reformatie waren de katholieken in Nederland tot een schaduwbestaan veroordeeld, maar met de grondwet van 1814 kregen ze iets van hun rechten terug. Voor het eerst konden er weer katholieke kerken worden gebouwd, zoals de neoclassicistische Zaaier. ‘Een Tempelgebouw binnen de Hoofdstad des Rijks’, schreven geloofsgenoten trots. In 1929 verhuisde de gemeente naar een ruimer gebouw op de Rozengracht. Na de oorlog bood de oude Zaaier onderdak aan likeurstokerij Bootz. Tegenwoordig is het mode­merk Scotch & Soda in het Rijksmonument gevestigd.

Nog zo’n symbool van de katholieke emancipatie is Keizersgracht 220. In oktober 1845 brandde hier suikerraffinaderij Het Paardenhoofd tot de grond toe af. Tot opluchting van de omwonenden, die verlost werden van de stank. Op het vrijgekomen kavel verrees in 1854 de Onze Lieve Vrouwe Kerk, de eerste neogotische kruisbasiliek in Noord-Nederland, onder hoede van de paters redemptoristen. In 1985 namen de redemptoristen afscheid van de kerk, die sindsdien fungeert als de Moeder Godskerk van de Syrisch-Orthodoxe geloofsgemeenschap. Na een restauratie in 1997 heeft de in Damascus zetelende patriarch Zijne Heiligheid Moran Mor Ignatius Zakka I Iwas Keizersgracht 220 met een bezoek vereerd.

‘Een kerk die leeft, is een kerk die scheurt’, luidt een oude wijsheid. De Keizersgrachtkerk op nummer 566 kan ervan meepraten. Na de Doleantie, de scheuring van 1886 in de Nederlandse Hervormde Kerk onder leiding van Abraham Kuyper, zaten de afgescheiden gereformeerden zonder gebedsruimte. Na een mislukte poging de Nieuwe Kerk te kraken, werd in 1888 tot nieuwbouw besloten. Het door de Venetiaanse gotiek geïnspireerde ontwerp was van vader en zoon Salm, ook bekend als de architecten van Paradiso. De oude ‘Kathedraal der Gereformeerden’ is veranderd in een centrum van vernieuwing. Tijdens Pride Amsterdam worden er Roze Vieringen voor de lhbti-gemeenschap gehouden.

Uitgeweken Franstalige protestanten hadden sinds 1586 hun eigen geloofsruimte in Amsterdam: de Walenkerk op de Wallen. In 1856 weken ze uit naar nieuwbouw op Keizersgracht 676. De Nieuwe Waalse Kerk, een zeldzaam Nederlands voorbeeld van neoromaanse architectuur, zat vol nieuwe snufjes: gasluchters en gietijzeren stoeltjes met geverfde houtnerf. In de jaren vijftig namen de Zevende-dags Adventisten hier hun intrek, later volgden dansstudio’s en een reclamebedrijf. Nu is het een shared space voor start-ups en zzp’ers. Achter de fiere gevel herinnert nog weinig aan het vrome verleden.

Ga voor de volledige route, compleet met audiotour, naar volkskrant.nl/ommetjes.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden