De geuren, de kleuren, de wijngaarden

Componist Richard Wagner barstte in tranen uit bij de dom van Siena. Kunstcriticus John Ruskin kreeg in de klokkentoren van Giotto het verlangen van de mot naar de ster....

'ALS je zintuigen door de overdaad van artistieke wonderen in Florence overbelast dreigen te raken, lijd je, zegt men, aan het syndroom van Stendhal', schrijft Maureen Ashley in Toscane. Een reisgids voor wijn- en fijnproevers (Het Spectrum; ¿ 34,90). Ze legt dat verder niet uit. De wijnliefhebber denkt misschien dat Stendhal een negentiende-eeuwse zenuwarts is.

In Insight Guides Toscane (Cambium; ¿ 45) lezen we meer over het syndroom. Eerst over de hedendaagse variant: 'De ziekenhuizen van Florence moeten af en toe toeristen bij kennis brengen die zijn flauwgevallen na het zien van een overdosis schoonheid waaraan ze niet gewend zijn.'

Het citaat staat voorin en dan denkt de argeloze lezer misschien nog dat hier een auteur de grote duim gebruikt om renaissance-kunst aan te prijzen. De beelden van Michelangelo of de Slag bij Anghiari van Da Vinci.

Maar op pagina 128 gaat één van de twaalf schrijvers van Insight Guides Toscane volstrekt serieus door op het thema. 'De Franse schrijver Stendhal (1783-1842) noteerde wat hem overkwam: ''De golf van emotie die mij overspoelde, ging zo diep dat ze nauwelijks te onderscheiden was van religieus ontzag. Toen ik de poort van de Santa Croce uitkwam, werd ik overvallen door heftige hartkloppingen. Ik liep door, maar was voortdurend bang dat ik zou vallen''.'

Richard Wagner barstte in tranen uit bij de dom van Siena. Kunstcriticus John Ruskin werd door het syndroom bevangen: 'In de klokkentoren van Giotto vervulde ''het panorama van sneeuw en marmer'' hem met een ''wild, ziekmakend dorsten - het verlangen van de mot naar de ster''.'

Als al die grootheden in katzwijm vallen, waarom zouden eenvoudige toeristen dan geen behandeling in het ziekenhuis nodig hebben?

Ik heb een soort Stendhal-syndroom opgelopen door alleen over Toscane te lezen. Bij Inside Guides Toscane, de gids die het sublieme kijkwerk met het sublieme leeswerk combineert, kreeg ik hartkloppingen en was ik voortdurend bang dat ik zou vallen. De foto's, vaak over twee pagina's afgedrukt, hebben de meest fantastische kleuren (is dat chiaroscuro, het clair obscur van het Toscaanse licht waarover geschreven wordt?), maar zijn toch niet romantisch zoetsappig.

De bijdragen van de twaalf schrijvers zijn uitstekend. Lisa Gerard-Sharp bijvoorbeeld portretteert op humoristische manier het leven van Engelsen in de streek Chianti. Onder het kopje Chiantishire: 'Elke grote stad heeft zijn eigen club van buitenlanders en deze clubs imiteren de rivaliteit van de Toscaanse stadstaatjes.'

Het werken met een collectief heeft wel als nadeel dat het voor de eindredacteur moeilijker is in de gaten te houden of dezelfde feiten niet al te vaak worden verteld. Zo lezen we bijvoorbeeld een paar keer dat Michelangelo Buonarotti zijn marmer uit de groeven van Carrara haalde.

Toscane is een van de meest favoriete Europese streken om vakantie te houden, blijkt uit een onderzoek van het blad Reizen. De geuren, de wijngaarden, de kleuren, de marmergroeven van Carrara, de stranden van Elba waar in augustus een miljoen vrijwilligers in ballingschap gaan, de Palio, de paardenrace op het schelpvormige plein van Siena.

En niet te vergeten de Toscaanse bevolking. Virginia Woolf schreef in haar dagboeken: 'Ze lijken niet volgroeid - verdord als sprinkhanen - en ze hebben de gewoonten van verarmde, vriendelijke mensen; ze zijn droevig, wijs, verdraagzaam en humoristisch.'

Na nummer één, Insight Guides, volgt een hele tijd niks, en dan een reeks goede nummers drie. Florence et la Toscane (Michelin; ¿ 27,90) is nog niet vertaald, maar staat wel op het programma. Vooral de zeven uitgezette routes zien er aanlokkelijk uit, met veel strand, uitzichten, goede eethuisjes en wijngaarden. Het praktische gedeelte is overzichtelijk en uitgebreid.

De nieuwe ANWB-gids Toscane en Umbrië (¿ 34,95) komt in april op de markt en zal nóg degelijker zijn dan de editie van 1995. Auteur Geert van Leeuwen is historicus. Dat is te merken. Voor andere gebieden kunnen kolommen met jaartallen en voormalige heersers wat saai uitpakken, maar voor Toscane geldt dat niet. Daarvoor spreken de bankiersfamilie De Medici, Machiavelli en Napoleon te veel tot de verbeelding.

Volgende maand komt de ANWB in de serie Actief en anders ook met een gids over Toscane, die ¿ 19,95 zal kosten. Een goede keuze is verder: Tuscany & Umbria (The Rough Guide; ¿ 45), Toscane-Umbrië-Rome (Trotter, gidsen voor de wereldreiziger, Lannoo; ¿ 29,50), Toscane Umbrië, Kosmos reisgids (¿ 32,90) en Toscane, Nelles Guide (Het Spectrum; ¿ 29,90).

Veel minder kwaliteit heeft American Express Florence en Toscane (Het Spectrum; ¿ 32,50), al schreeuwt de kaft ons toe: 'Duidelijkheid en kwaliteit, met veel gedetailleerde kaarten. De ultieme reisgids.' De informatie ziet er redelijk uit, maar het is de afwerking die te wensen over laat. Niet meer dan tien kleine zwart-wit tekeningen verluchtigen 389 pagina's, de lay out heeft de frivoliteit van een telefoonboek, en de pictogrammen waarmee bijvoorbeeld een zwembad of golfbaan worden aangeduid, zijn priegelig en onduidelijk. De gids is ook lastig in het gebruik. Wie bij de drie plattegronden van Florence het bijbehorende straatnamenregister zoekt, moet tweehonderd pagina's verder bladeren.

Napoleon staat niet in het algemene register. Wat niet wil zeggen dat de gids geen aandacht aan hem besteedt. We vinden precies vier regels.

Ook The Rough Guide stelt teleur met precies vier woorden over Napoleon en geen vermelding in het register. Het meest uitgebreid schrijft - hoe kan het anders - de Franse Michelingids over de keizer.

Dat de toren van Pisa scheef staat, weet een kind. Maar hoeveel meter staat de Torre Pendente precies uit het lood? Daar is geen eenduidig oordeel over. Nelles Guide: vier meter. Reishandboek Toscane en Umbrië (Elmar; ¿ 34,50) en de ANWB-gids (1995-editie) bieden nauwkeurigheid tot op de millimeter: 4,256 meter. Michelin: vijf meter. The Rough Guide: meer dan vijf meter. Insight Guides houdt het op 5,5 meter. Wat maakt het uit. De ANWB-gids heeft gelijk: de toren staat gewoon 'ontzettend scheef, schever dan menig bezoeker vooraf had gedacht'.

Overdreven, exacte reisgids-informatie vergroot vast het risico op het syndroom van Stendhal. Lucy, de heldin in Room with a view van E.M. Forster, staat in de Santa Croce, een beroemde kerk in Florence. Ze is haar reisgids vergeten, de gedegen Baedeker, en raakt lichtelijk in paniek. Het beeld van Machiavelli ziet ze aan voor dat van een heilige. Maar langzamerhand 'raakte ze onder de invloed van de fatale charme van Italië en in plaats van informatie te gaan inwinnen, begon ze gelukkig te zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden