De behoefte aan meer selfcare: de oplossing of juist een symptoom van het probleem?

Beeld Illustratie Sophia Twigt

Op menig lijstje van goede voornemens prijkt de wens van meer selfcare: tijd in je eentje, vaak met behulp van een nieuw aangeschafte yogamat of geurkaars. Maar leidt deze vorm van #metime inderdaad tot de gewenste kalmte en zingeving?

Op alle lijstjes met goede voornemens die ik de afgelopen tijd op Instagram voorbij zag komen, stond dit jaar een new kid on the block: meer selfcare. De mensen die ik volg – dat zijn voornamelijk vrouwen met jonge kinderen – benadrukken massaal dat ze tijd voor zichzelf, op de yogamat, in een warm bad of ruikend aan een geurkaars héél belangrijk vinden. Sterker nog, het is de enige manier om hun drukke, succesvolle leven vol te houden. Doe je niet aan #selfcare – goed voor 23,2 miljoen berichten op Instagram – dan ben je een beetje dommig bezig, zo lijkt het.

Je zou zeggen dat het een mooie ontwikkeling is dat mensen bewust rustiger aan doen, zeker als je kijkt naar de vele gevallen van burn-out in ons land. Tegelijkertijd vraag ik me af of deze bijna obsessieve aansporing tot selfcare waarbij een persoon zich afzondert – vaak met behulp van allerlei aangeschafte producten – niet een symptoom van het probleem is in plaats van de oplossing. Leidt deze #metime inderdaad tot die gewenste kalmte en zingeving?

‘Van op tijd naar bed gaan, tot in bad met een boek en kaarsje aan. Van een massage tot schoonheidsbehandeling tot een nachtje slapen in een hotel in eigen stad. En van de boel de boel laten thuis tot (lekker lui) eten voor mezelf bestellen. Van meditatie tot yoga’, zo beschrijft ondernemer Nina Pierson op haar Instagram-account (41 duizend volgers) de verschillende gedaantes van de door haar zo gekoesterde selfcare-routine. ‘Stuk voor stuk zorgen ze dat ik weerbaar ben. Dat ik soms uitgeteld en gestresst ben maar dan als een veer weer terugdeins. […] Hoe meer selfcare je doet, hoe minder je nodig hebt om je weer goed te voelen.’

Ik geloof in de oprechte intenties van veel influencers wanneer ze hun volgers wijzen op het belang van selfcare. Gas terugnemen kan erg gezond zijn. Maar het kan ook geen kwaad om eens kritisch te kijken naar de industrie achter de selfcare-beweging, die de consument aanspoort om steeds nieuwe spullen te kopen met de belofte van meer levensgeluk.

‘Ik worstel daar zelf ook mee’, zegt Hanneke Peeters, oprichter van het bedrijf Rock Your World, waar je kristallen en andere zelfliefdeproducten kunt kopen. ‘Een paar jaar terug had je de rage van superfoods, overal moesten opeens chiazaad en gojibessen in. Terwijl ik zelf geloof in less is more.’ Hoe rijmt ze dat met haar bedrijf, dat het juist moet hebben van die koopwoede? ‘Een product kan zeker helpen om ontspanning in je leven te integreren. De geurspray die ik verkoop is een laagdrempelige geheugensteun: je sprayt hem om je heen waardoor je er direct aan wordt herinnerd om rustig te worden. Dat kan geur met je doen.’ Peeters denkt wel dat mensen soms doorslaan. ‘De spulletjes zijn niet meer dan een middel’, zegt ze nuchter. ‘Uiteindelijk moet je zelf de verandering maken en zijn de geursprays een tool.’

Concurrentiestrijd

Volgens de populaire Vlaamse psychoanalyticus Paul Verhaeghe is het begrijpelijk dat de nood aan selfcare hoog is, als een reactie op de stressvolle levens die we leiden. ‘We zijn de laatste vijfentwintig jaar geconditioneerd om onze carrière en ons leven uit te bouwen: een perfecte carrière, een perfecte relatie met perfecte seks en perfecte kindertjes, een perfect lichaam, en dit in voortdurende concurrentie met de rest van de wereld én met onszelf.’ De gevolgen van die stress zijn volgens de Gentse hoogleraar niet mis: burn-out, angst, rugpijn, paniekstoornissen, diabetes en nog erger. Verhaeghe: ‘De ironie is dat de verplichting tot selfcare een bijkomende stressvolle belasting wordt – ik móét nog naar de yoga!’

Op de site NSMBL lees ik hoe Fenna een goede-voornemenschallenge gaat doen: ‘Om ervoor te zorgen dat ik alles uit deze maand haal, ga ik iedere week één selfcare moment buiten de deur en één moment thuis plannen om goed voor mezelf te zorgen. Op deze manier haal ik het optimale uit mijn selfcare routine en houd ik bij hoe mijn mentale gezondheid verbetert.’ Pakken we selfcare niet aan op een manier die haaks staat op het verlangen erachter? Rust en zingeving worden een doel op het to-do-lijstje, zodat we ook dit gedeelte van ons leven kunnen optimaliseren.

Opvallend is de consequent brave invulling van me-time, schrijft Nadia Ezzeroili. ‘Een moeder die toe is aan onthaasting, zal nooit twitteren: ‘Me-time ingelast. Eindelijk tijd om te masturberen.’ Of: ‘Tijd voor me-time: even de nieuwe vriendin van mijn ex bespioneren op sociale media.’ Me-time gaat over een ‘me’ die je niet bent, maar wilt zijn.’

Dat selfcaremoment wordt graag gedeeld op sociale media: kijk mij eens ontspannen zijn. De boodschap achter die plaatjes en captions lijkt soms rebels bedoeld te zijn of getuigen van een bijna superieur moreel inzicht: de afzenders laten weten dat de afzenders niet langer meedoen aan die prestatiegerichte ratrace. Daarvoor in de plaats komt échte aandacht, zoals het leven eigenlijk bedoeld is. Het is alleen een beetje dubbel dat ze bij het showen van #selfcare (‘zie, ik ben ingecheckt bij deze yogales!’), gebruik maken van het medium dat de grootste veroorzaker is van de stress die ze eigenlijk wilden ontvluchten. Volgt u het nog?

Beeld Illustratie Sophia Twigt

In zijn boek Mcmindfulness – How Mindfulness Became the New Capitalist Spirituality noemt de Amerikaanse hoogleraar management Ronald Puser mindfulness een ‘neoliberale ontspanningsmethode die mensen passief en gedwee maakt’. Zo zou je selfcare ook kunnen zien: in plaats van kritische vragen te stellen over hoe we stressveroorzakers in onze maatschappij kunnen aanpakken, rollen we onze yogamat uit en boeken we nog een massage. Het probleem wordt bij het individu neergelegd. Ben je gestrest en trek je het leven niet meer? Dan had je maar wat beter naar je innerlijke stem moeten luisteren en een geurkaars moeten aansteken.

Je zou zelfs kunnen zeggen dat selfcare het tegenovergestelde is van rebellie: er wordt helemaal niets maatschappelijks bevochten, maar juist slaafs een trend van zelfdisciplinering gevolgd. Die mensen ‘keren zich helemaal naar binnen en verliezen het contact met de buitenwereld. Te veel zelfzorg maakt onverschillig’, schreef Dane Maximov voor de site van Vice. ‘Het is het brainwashen van progressieve mensen.’

Ikke, ikke, ikke

Psychoanalyticus Verhaeghe schrijft in zijn boek Intimiteit dat in deze tijd, waarin de ‘ik’ centraal staat, de kans groot is dat we zelfzorg heel individueel begrijpen (‘ik ga naar de sauna’). ‘Helaas is de oplossing in identiek hetzelfde bedje ziek als de kwaal: individualisering. We gaan ‘voor onszelf’ zorgen, ons lijf, ons ik, en geven daar veel geld aan uit.’ Terwijl we op die manier waarschijnlijk niet de zingeving en de rust zullen vinden die we zoeken.

Om dat te begrijpen moeten we terug naar Aristoteles. Hij zag zelfzorg als iets dat altijd in relatie tot de ander staat. ‘Wil je voor jezelf zorgen, zorg voor de ander, dan krijg je zorg terug, en je voelt je dubbel zo goed’, aldus Verhaeghe. ‘Een goed leven als individu is voor Aristoteles ondenkbaar als dat leven niet gekoppeld is aan de polis, de gemeenschap. In het vrome leven staat de zorg voor de ander centraal, in het succesvolle leven de zorg voor zichzelf. In het goede leven is zelfzorg gekoppeld aan de zorg voor de ander.’

In haar boek Radical Happiness: Moments of Collective Joy hekelt de Britse Lynne Segal die ‘cultureel georkestreerde ideologie van individueel geluk met zijn alomtegenwoordige commerciële aansporing tot plezier’. Door onze obsessie met geluk is het sentiment van vreugde (‘joy’) helemaal uit beeld geraakt en dat vindt ze jammer. Vreugde vindt je niet in jezelf, met behulp van een bodylotion of geurspray, maar in het contact met anderen. Die gedeelde momenten leiden volgens haar tot diepere ervaringen, vriendelijkheid en solidariteit.

Beeld Illustratie Sophia Twigt

Jezelf afzonderen

Klopt het dat hoe meer zelfzorg je toepast, des te minder je het uiteindelijk nodig hebt, zoals Nina Pierson schrijft? Misschien wel als je door selfcare jezelf beter leert kennen. Want echte zelfzorg gaat daarover, beschrijft Joep Dohmen in zijn boek Over levenskunst. ‘Zelfzorg betekent als het ware dat je een stap terugdoet en een relatie met jezelf aangaat. Vertrekpunt is het inzicht dat iemand zichzelf mede verantwoordelijk stelt voor de vorm van zijn of haar eigen leven.’ Het tegenovergestelde van slachtofferschap dus. Volgens Dohmen heeft de opkomst van zelfzorg vooral te maken met het probleem van de vrijheid in onze tijd en de bestaansonzekerheid die daaruit volgt. Het is een vorm van zelfbehoud.

Overal kunnen sporten, mediteren met de app Headspace en altijd een nieuwe fiets: nieuwe diensten geven hun gebruikers graag de illusie dat ze autonoom zijn en zachtjes tegen de gevestigde orde schoppen. Tegen een prijs, uiteraard.

Ik herinner me een scene uit de populaire tv-show De Luizenmoeder waarin vrijwilligster Nancy op zoek is naar zichzelf. Wanneer ze vindt dat schooldirecteur Anton over haar ‘grenzen heengaat’, zegt ze: ‘Dit voelt even helemaal niet goed, ik neem een time-out.’

Iets vergelijkbaars zag ik toen we bij de Volkskrant een themamaand organiseerden rondom de burn-out. We interviewden veel mensen die uit het dal van een burn-out waren geklommen. Het viel ons op dat die mensen erg gericht waren op het constant aangeven van hun eigen grenzen. Zeer begrijpelijk natuurlijk, want op dat gebied was het ooit flink misgegaan. En toch: wanneer je denkt dat je je leven kunt inrichten met time-outs, dan heb ik zo’n vermoeden dat er na verloop van tijd vrij weinig echt goed voelt.

Want dat kan toch niet de bedoeling zijn: dat je alleen rust vindt door je in je eentje af te zonderen van de mensen om je heen, zeg maar ‘het leven’?

‘Ik denk dat het een kwestie van oefenen is’, zegt Hanneke Peeters van Rock Your World. ‘Na mijn burn-out was ik ook krampachtig bezig mijn grenzen en rust te bewaken.’ Maar die vorm van controle is niet houdbaar op de lange termijn, omdat je jezelf daarmee ook weer druk oplegt.  ‘Probeer maar eens je bedachte ontspannen ochtendroutine vol te houden als je een baby krijgt. Ik heb het nu ook niet meer nodig. Ik kan rust vinden in de kleine dingen. De was opvouwen en gewoon accepteren hoe de situatie is.’

Maar ja, dat plaatje scoort natuurlijk niet zo lekker op Instagram.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden