Culturele klimaat maakt Nantes weer aantrekkelijk

Op de fiets door Frankrijk

Neem de fiets in Nantes en stuur langs een lange kunstroute die de ooit grauwe stad doet opbloeien.

Place Graslin in Nantes. Foto Franck Tomps

De bar ziet eruit als een kauwgombal, uitgespuugd op de stoep van een school voor architecten. Een bobbelig, lichtblauw huisje met een terras aan de Loire, een kneedbaar ogend bouwsel als tegenwicht voor de solide vormen die op de school worden gedoceerd. Een goede grap van de Nederlandse sterkunstenaar Joep van Lieshout, vindt barman Stéphane Florent (28). 'De bar loopt heel goed. Bij mooi weer zit het hier altijd vol', zegt hij.

Nantes was een vermoeide, beroete industriestad die in de versukkeling raakte na de sluiting van de scheepswerven in de jaren tachtig. Nu staat de stad weer in de belangstelling door een enorme investering in kunst en cultuur. Overal in de stad zie je kunst: van een gigantisch meetlint op het voorerf van een bouwbedrijf tot het impressionistische portret van een nimf, geprojecteerd in het water van het Canal Saint-Félix. De bar van Van Lieshout ligt aan een zestig kilometer lange kunstroute die loopt van het centrum van Nantes naar de Atlantische Oceaan, langs de riviermond van de Loire. De route eindigt aan het strand van de badplaats Saint-Brévin-les-Pins, waar een gigantische metalen zeeslang uit de oceaan kronkelt.

Barman Florent komt zelf uit de Alpen, maar het bevalt hem prima in Nantes. 'Cultuur is ingezet om de stad weer dynamiek te geven', zegt hij.

Het Quartier de la création. Foto Franck Tomps
Strandstoelen langs het Canal Saint-Félix. Foto Patrick Gerard

Aantrekkelijk geworden

Vroeger was Nantes een plaats waar je als jongere zo snel mogelijk weg wilde. Dankzij het culturele klimaat is de stad aantrekkelijk geworden voor studenten en werknemers in de creatieve industrie en de dienstverlening. 40 procent van de inwoners is jonger dan 30 jaar. Terwijl de Franse economie nog altijd in een malaise verkeert, draait Nantes op volle toeren. De afgelopen tien jaar nam het aantal banen met meer dan 10 procent toe. Ook het toerisme zit in de lift: sinds 2010 steeg het aantal bezoekers met 37 procent, onder meer door het kunstfestival Voyage à Nantes, dat elk jaar in juli en augustus wordt gehouden.

Toch is Nantes voor Nederlanders tamelijk onbekend. Er vliegen geen prijsvechters op de luchthaven Loire-Atlantique. Bovendien gaan Nederlanders liever naar de trekpleisters in de omgeving: Bretagne, de kastelen van de Loire, de stranden van de Vendée. Maar Nantes is beslist de moeite waard. Eeuwenlang was het de belangrijkste haven van Frankrijk, daarna werd de stad gedomineerd door de scheepsbouw.

In de Chantiers de Nantes, een voormalig kantoor van een scheepswerf, wordt de verdwenen wereld van klinkhamers, scheepstimmerlui en prikklokken in herinnering geroepen. Gaandeweg de expositie zie je het slecht aflopen, in sombere zwart-witfoto's uit de jaren tachtig, waarop boze arbeiders met de politie vechten in een vergeefse poging de werven open te houden. In 1987 sloot de laatste werf en kampte de stad niet alleen met een economisch probleem, maar ook met een identiteitscrisis.

Twee jaar later werd Jean-Marc Ayrault, de huidige minister van Buitenlandse Zaken, tot burgemeester gekozen. De verlossing moest van kunst en cultuur komen, besloot hij. Inspiratiebron was Bilbao, ook zo'n kwijnende havenstad die een nieuw leven kreeg, en wel door het Guggenheimmuseum van architect Frank Gehry.

Passage de Pomeray. Foto Franck Tomps

Zulke wereldattracties heeft Nantes niet

De renaissance begon in 2000, op wat bescheidener schaal, in de oude koekjesfabriek van LU, waar vroeger de Scholiertjes werden gebakken. Een markant gebouw met een toren uit 1909 in een amusante commerciële suikertaartstijl. De LU-fabriek werd omgedoopt tot Lieu Unique ('unieke plaats'), een cultureel centrum met een theater, een bar, een restaurant, een boekwinkel en een hammam. Bij mooi weer staan er strandstoelen langs het water van het Canal Saint-Félix.

Binnen is de sfeer modieus rauw en industrieel. Betonnen muren, onversierde zuilen en stalen balken schragen een plafond waaruit kale peertjes aan lange snoeren naar beneden komen. Barkeeper Mathieu Daviaud (36) wijst op een zwartgeblakerd stuk muur: 'Daar is ooit brand geweest. We hebben het zo gelaten. We willen de geschiedenis van het gebouw laten zien.'

Voilà de transformatie van Nantes: de industrie heeft plaatsgemaakt voor cultuur en vrije tijd, de arbeiders en fabrieksmeisjes voor studenten en creatieven. Matthieu Colombel (33) verhuisde vier jaar geleden van Parijs naar Nantes. Hij is directeur van Blackmeal, dat reclame-animaties maakt, onder meer voor grote bedrijven als Danone en Axa. 'We wilden ons kantoor in Parijs uitbreiden, maar kantoorruimte is daar erg duur. Daarom hebben we een vestiging in Nantes geopend. Er zitten hier veel goede ontwerpers', zegt hij. 'Ik had ook een persoonlijke reden. Ik heb vier kinderen en de kwaliteit van leven is hier veel hoger. Een groter huis, het is rustiger, je kunt je kinderen alleen over straat laten gaan. In Parijs is meer stress en hardere concurrentie. In Nantes heb ik de vriendelijke sfeer teruggevonden die ik ken van mijn jeugd in Bretagne.'

De oude LU-fabriek, omgedoopt tot Lieu Unique. Foto Patrick Gerard

Niemandsland

De kunstroute loopt van de oude LU-fabriek naar het Île de Nantes, waar vroeger de schepen werden gebouwd. Jarenlang was het een niemandsland, een open wond voor de tienduizenden mensen die hun werk waren verloren. En zoals zoveel plaatsen heeft Nantes zich weer naar het water gewend. Het Île de Nantes is in volle ontwikkeling. Pakhuizen krijgen een nieuwe bestemming, terwijl overal moderne appartementen verrijzen. Grote gele havenkranen zijn blijven staan voor het industrieel reliëf. Aan de punt van het eiland ligt de Hangar aux Bananes, waar vroeger de bananen voor heel Frankrijk werden aangevoerd. Nu is het een tentoonstellingsruimte.

Het Île de Nantes lijkt een beetje op La Confluence in Lyon, ook zo'n vervallen industriegebied waar een nieuwe wijk verrijst die de stad nieuwe glamour moet geven. Maar in Lyon zijn ze snobistischer, zeggen ze in Nantes. Ze pronken er graag met dure architecten en gebouwen die gemaakt zijn om te imponeren. Dat doen ze in Nantes ook wel - het Palais de Justice van Jean Nouvel bijvoorbeeld - maar de sfeer is vriendelijker.

Praktische informatie

Air France KLM vliegt rechtstreeks van Amsterdam naar Nantes, vanaf circa €200.
Een mooi hotel is Okko Château, met een grote, huiskamerachtige lounge.
Op het Île de Nantes is een Novotel.
Eten in een prachtige art-nouveau-omgeving kan in Le Cigale of in industriële stijl bij Lieu Unique.
Op de bovenste verdieping van de Tour de Bretagne is een bar, Le Nid, met uitzicht over de hele stad.

Het Château des ducs de Bretagne. Foto Jean-Dominique Billaud

Biologische kip met patat en salade uit de eigen moestuin

De beste illustratie van die gemoedelijkheid is La Cantine, aan de kade langs de Loire. Een geïmproviseerd restaurant waar je maar één ding kunt eten: biologische kip met patat en salade uit de eigen moestuin. 'Je schuift aan lange tafels aan bij mensen die je niet kent, als in een Duitse Biergarten. Voor Frankrijk is dat bijzonder', zegt gids Bénédicte Pénécheau. Als we de proef op de som nemen, blijft de interactie beperkt tot een vriendelijk knikje naar links en naar rechts. Maar het eten is uitstekend en goedkoop, de sfeer gezellig, mede door de jeu-de-boulesbaan en de strandstoelen langs het water.

Aan de kade bij La Cantine staat een van de topwerken van de kunstroute. Les Anneaux, achttien ringen van de Franse kunstenaar Daniel Buren. 's Avonds worden ze spectaculair verlicht, waardoor je een reeks blauwe, groene en rode aureolen achter elkaar ziet.

We nemen de fiets om de kunstroute verder te vervolgen. Het duurt even voordat je de industrie in de omgeving van Nantes achter je hebt gelaten, waarna je in een rivierenlandschap belandt dat een beetje aan Nederland doet denken.

In Frankrijk kan kunst nogal moeilijk zijn, conceptuele werken die je ook na het lezen van de filosofische uitleg - minstens een A4'tje - niet helemaal kunt doorgronden. Maar daar houden ze in Nantes niet van. De kunst langs de Loire is juist vrolijk, speels en toegankelijk. Een scheefgezakt huis in het midden van de rivier. Een jacht dat zich om een sluis krult als het vloeibare horloge van Dalí. Soms is de kunst al te toegankelijk. De Jardin Etoilé van kunstenaar en landschapsarchitect Kinya Maruyama is eerder een speeltuin van natuurlijke materialen dan een belangwekkende artistieke schepping. Jammer ook dat een flink deel van de route langs het Canal de la Martinière voert: zo'n kaarsrecht kanaal is toch wat saaier dan de oever van de rivier.

Maar na 60 kilometer flink doortrappen komen we in de badplaats Saint-Brévin-les-Pins, waar de route eindigt met een topwerk. Uit de oceaan slingert de enorme metalen zeeslang van Huang Yong Ping omhoog, zijn bek agressief opengesperd naar het strand.

De metalen zeeslang van kunstenaar Huang Yong Ping kronkelt de oceaan uit bij de badplaats Saint-Brévin-les-Pins. Foto Martin Argyoglo