Graffiti-artiest Assil Diab

KleurstofBlauw

Blauw? Hoe kwamen die demonstranten in Soedan erbij?

Graffiti-artiest Assil DiabBeeld Anas Al Tayeb of Nasca Productions

Kleuren hebben al eeuwen een betekenis die soms bewust, maar meestal onbewust, een rol speelt bij het beoordelen van beelden uit kunst en actualiteit. Zoals Blauw. Waarom werd die kleur ineens hét symbool van volksverzet in Soedan?

Waar het begon weet ik niet, maar ergens tussen de Arabische Lente en de gele hesjes is het inzicht ontstaan dat bij protesten niet alleen de massa garant staat voor zichtbaarheid. In 2019 weten mediabewuste demonstranten: protesteren doe je met kleur. Dan wordt een groep mensen pas echt een blok. Een zee van kleur waar je niet omheen kunt. Schoonheid wordt een urgent maatschappelijk signaal, als een stille sirene. De meest serene van die sirenes is het diepe blauw dat, schijnbaar door toeval, dé kleur werd van protesten in Soedan die anders velen waren ontgaan. 

Blauw was de lievelingskleur van de 26-jarige ingenieur Mohammed Hashim Mattar, een van de demonstranten die op 3 juni werd vermoord in opdracht van de militaire transitie-eenheid die de macht van heerser Omar al-Bashir heeft overgenomen. Mattar werd martelaar, zijn lievelingskleur werd het gezicht van de gesmoorde revolutie. In het van internet en pers vrijwel afgesloten Khartoum heeft een onverschrokken graffiti-artiest, Assil Diab, het nu op zich genomen om de straten blauw te kleuren – als een golf die de stad overspoelt. Met gevaar voor eigen leven doet ze ’s nachts haar werk, inmiddels heeft ze er zo’n dertig gemaakt, terwijl mede-demonstranten op de uitkijk staan. Foto’s ervan zijn zeldzaam en ook hier doen sociale media hun werk; via Instagram kregen wij contact en gaf ze ons toestemming haar eigen foto hier te plaatsen.

Maar waarom werd blauw ineens hét symbool van volksverzet? Er stierven meer dan honderd mensen die dag, Mattar was als demonstrant niet bekend. Ik las nergens een andere reden dan dat het zijn lievelingskleur was, waardoor het bijna per ongeluk lijkt. Eerst namen zijn vrienden de kleur over op hun sociale media profiel, daarna spreidde het uit als een teken van solidariteit. Er werd zelfs, schreef Lisa Bouyeure hier al, grof misbruik gemaakt door mensen die #BlueforSudan-accounts aanmaakten met als doel veel volgers en geld verdienen.

Toch, zo out of the blue is deze protestkleur niet. De geschiedenis van de kleur blauw is er een van verbinding tussen tijden en culturen. Via de zijderoute verspreidde het gesteente lapis lazuli (ultramarijn) zich vanuit wat nu Afghanistan is, om bepalend te worden voor de beeldcultuur van Mesopotamië tot de westerse renaissance: zonder ultramarijn, het duurste en duurzamste pigment, hadden de werken van Fra Angelico en Vermeer niet de kracht van een juweel gehad. Een mozaïek uit een Soemerisch koninkrijk in Ur (nu Zuid-Irak) van 4600 jaar geleden zijn vecht- en banketscènes met kleine stukjes lapis lazuli gemaakt:

De standaard van Ur, doos ingelegd met schelp, steen en lapis lazuli, Mesopotamië (Zuid-Irak), 2500 voor Christus, British Museum Londen.Beeld Getty

De hemel van de Sixtijnse kapel, de mantels van Maria, het schort van de Melkmeid – ze lijken nu nog licht te geven dankzij de eeuwenoude wereldhandel. Net als de kopersulfaatkristallen van Roger Hiorns, die in 2008 blinkend een verlaten sociale huurwoning in Engeland tot een hemels sprookjespaleis transformeerden:

Roger Hiorns, Seizure, 2008-2013, 75.000 liter vloeibaar kopersulfaat dat is gegroeid tot kristallen, SouthwarkBeeld Imageselect

Egypte had zijn eigen blauw, Egyptian blue, symbool voor de Nijl, voor vruchtbaarheid en wedergeboorte. Terwijl aan de andere kant van de wereld helder hemels blauw gemaakt van indigo cruciaal was voor de rituelen van Mayapriesters, die het gebruikten om rituele offers aan de regengod Chaak te beschilderen. 

Maar de mens had de kunst niet nodig om de macht van blauw te ervaren natuurlijk; hemel en zee staan met hun peilloze diepte symbool voor onmetelijkheid en hoop. Bewust of niet, ook dat straalt het blauw voor Soedan uit.

En zal het toeval zijn dat de Soedanezen de kleur kozen van de sociale media platforms die al eerder hun werk deden bij revoluties: Twitter en Facebook? De lievelingskleur van Mattar had, hoe dan ook, de werking van een juweel en voldoende culturele draagkracht om mensen wereldwijd te raken.

Jan van Eyck, Annunciatie, 1434-1436, National Gallery of Art, Washington DCBeeld Getty

Eeuwenoud blauw

Tot voor kort was het een mysterie hoe de Maya blauwe verf konden maken die eeuwenlang houdbaar bleek van indigo, een pigment dat snel verbleekt, zie uw spijkerbroek. Toch zijn de muurschilderingen van Chichén Itzá in Yucatán en vele maskers, schalen en andere objecten nog zo blauw als een wolkenloze hemel. In 2008 ontdekten Spaanse wetenschappers dat de samenstelling, die bestond uit een mengsel van speciale klei en indigo, gebonden was met wierookhars. Dat geheime ingrediënt veroorzaakt waarschijnlijk de duurzame kleur. Nog raadselachtiger was de vier meter dikke laag blauwe modder in wat een natuurlijk zinkgat leek te zijn, die onderzoekers al een eeuw eerder hadden gevonden in Chichén Itzá. Wat deed het blauwe pigment daar op de bodem? De wetenschappers denken nu dat de blauwe modder een overblijfsel is van de vele blauw geschilderde offers die de Maya priesters in die diepte gooiden ter ere van de regengod Chaak. Die offers bestonden uit beschilderde objecten én beschilderde mensen.

Lotusvormige kelk van blauwe faience, 945-664 voor Christus, Egypte, Metropolitan Museum NYBeeld Collectie Metropolitain Museum New York
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden