BoekrecensieLeugenaar

Ayelet Gundar-Goshen schreef een meesterlijke roman over de kracht van leugens ★★★★★

De Israëlische Ayelet Gundar-Goshen heeft geen wijsgerige bespiegelingen nodig om je aan het denken te zetten. In een droge, ironische stijl doet ze haar lezers versteld staan. 

Beeld Typex

De waarheid heeft het moeilijk. Feiten zijn niet meer in trek. Nepfeiten zijn nauwelijks van echt te onderscheiden en feitenvrije opvattingen over de werkelijkheid worden zonder enige aarzeling geventileerd.

In deze constellatie hebben filosofen, die vaak geacht worden behoeders van de waarheid te zijn, helaas weinig te bieden. De meesten zullen het bestaan van harde feiten nog wel erkennen, maar in de lijn van het perspectivisme van Nietzsche zullen vooral postmodernisten erop wijzen dat feiten pas betekenis krijgen vanuit verschillende standpunten. Buitenstaanders maken daar al gauw van dat de waarheid ook maar een mening is.

Met Hannah Arendt, die uitvoerig schreef over de leugen in de politiek, moet ik bovendien erkennen dat filosofen zich traditioneel weinig om de waarheid bekommeren. Waarheidsliefde is nooit als een hoge ethische deugd beschouwd en leugens behoren nu eenmaal bij veel strategisch geladen maatschappelijke en politieke relaties. Ook in de joods-christelijke overlevering neemt waarheid geen centrale plaats in. Het een-na-laatste gebod van de Tien Geboden luidt: ‘Gij zult geen valse getuigenis spreken tegen uw naaste.’ Op mijn christelijke lagere school leerde ik op grond hiervan dat je altijd de waarheid moet spreken. Maar dat staat er niet. Het gaat erom dat je een medemens niet bewust vals mag beschuldigen.

Een recent boek met de passende titel Leugenaar, de derde roman van de Israëlische schrijfster Ayelet Gundar-Goshen (38), heeft mijn denken over waarheid verder geschokt. ‘Het is lang geleden dat een boek mij zo diep raakte’, luidt de aanbeveling van Amos Oz. Ik kan dat alleen maar beamen. Zelden vond ik een boek zo spannend, zelden zette het mij zo aan het denken.

Geen traditionele filosofische roman

Om een misverstand te voorkomen: Leugenaar is geen traditionele filosofische roman is, zoals we die kennen van Sartre en Camus in het verleden en tegenwoordig van Pascal Mercier. In Leugenaar vinden we geen uitgebreide wijsgerige bespiegelingen en worden geen zwaargeladen metafysische vragen gesteld. Gundar-Goshen schrijft in een droge, ironische stijl, die ze het hele boek volhoudt. Het is een psychologische roman: ze kruipt in het hoofd van haar personages en laat de lezer met hen meeleven en meedenken. En toch blijf ik als filosofische lezer achter met nieuwe vragen over waarheid en leugen, waar ik niet omheen kan.

De belangrijkste vraag is of persoonlijke en maatschappelijke relaties goed kunnen gedijen bij leugens, zelfs bij een in de trant van het negende gebod. De 17-jarige hoofdpersoon Noefar, die een gezicht vol puistjes heeft, wordt tijdens haar werk in een ijssalon vreselijk beledigd door een klant. Overstuur loopt ze weg. Hij komt achter haar aan omdat hij denkt dat zij er met zijn geld vandoor gaat. Wanneer ze hem ontdekt op het binnenplaatsje achter de winkel, gilt ze het uit. Voorbijgangers schieten te hulp, de politie is snel ter plaatse. Op het bureau legt men haar de woorden in de mond. Als dapper meisje dat zich heeft verzet, moet ze achteraf niet gaan ontkennen, zoals slachtoffers vaak doen. Miller, de man die haar heeft beledigd, een tamelijk bekende entertainer, vindt de situatie absurd. Spottend merkt hij op dat hij deze lelijke meid inderdaad graag wilde verkrachten. De ‘bekentenis’ komt zwart op wit, los van de context, in het verbaal te staan en wordt meegedeeld aan de pers.

Radio en televisie storten zich op het slachtoffer. Noefar moet overal haar verhaal vertellen, men prijst haar moed. Ze bloeit op en verkoopt zich fantastisch. Helaas heeft Lavi, een slome jongen die boven de binnenplaats woont, haar door. Hij chanteert Noefar: als ze die avond niet op het binnenplein verschijnt, zal hij haar leugen aan de kaak stellen. Chanteren blijkt hier een groot woord te zijn. Lavi en Noefar spreken vanaf dat moment elke avond af en begeven zich in aarzelende, onhandige vrijpartijen.

Wanneer Noefar ontdekt dat Miller ongetwijfeld tot jaren celstraf zal worden veroordeeld, krijgt ze berouw. Ze wil haar leugen gaan opbiechten op het politiebureau. Lavi praat dat uit haar hoofd: ze bereikt er niets mee en de maatschappij zal haar uitkotsen. Dat de arrogante Miller veroordeeld zal worden, is bovendien een goede les om toekomstige verkrachters af te schrikken. Maar Lavi beseft vooral dat hij Noefar na een bekentenis niet meer zal zien, wat hem onverdraaglijk lijkt.

Langzaam beginnen meer mensen Noefars leugen te vermoeden: haar moeder, de vrouwelijke politie-inspecteur. Maar steeds hebben die goede redenen om Noefar ervan te weerhouden alles op te biechten. Veel persoonlijke en maatschappelijke relaties blijken goed bij haar leugen te gedijen.

Als lezer word je hierbij steeds op het verkeerde been gezet. Nu gaat Noefar bekennen, denk je, maar elke keer blijkt dat iemand slecht uit te komen en gaat het niet door. Verrassend genoeg was ik het steeds met haar uitstel eens, maar de kracht en weldaad van haar leugen gingen mij wel meer en meer verontrusten. Kon deze standhouden? Bij een thrillerachtige roman als Leugenaar mag ik het antwoord niet verklappen.

Stutten van de samenleving

Intrigerend is ook dat Ayelet Gundar-Goshen vaak zijdelings beschrijft hoe de levens van al haar personages op leugens zijn gebaseerd. Lavi’s moeder gaat bijvoorbeeld elke avond naar pilatesles. Haar zoon heeft ontdekt dat ze eigenlijk minnaars bezoekt en ook haar man weet dit half-en-half. Maar ze zwijgen alle drie, omdat hun relaties kennelijk baat hebben bij de leugen.

Ayelet Gundar-Goshen met haar boek. Beeld Alon Siga

Langs deze weg kun je als lezer gaan terugbladeren. Juist leugens die worden doorzien, blijken de stutten van de samenleving te zijn. Dat geldt zelfs voor de Israëlische schoolkinderen die concentratiekampen in Duitsland bezoeken. De vrouw die hen rondleidt en aangrijpend vertelt over haar tijd in Theresienstadt, is daar nooit geweest. Wat maakt het uit? De tranen biggelen de kinderen over de wangen. En haar vriend, die wel in het kamp heeft gezeten, vermoedt haar leugen, maar wil haar niet horen als ze die opbiecht.

Zo kun je doorgaan. Het is ongemeen knap dat Ayelet Gundar-Goshen haar personages nergens afvalt of veroordeelt. Ze dringt zo diep door in de beweegredenen van hun gedrag dat dit begrijpelijk en zelfs vanzelfsprekend overkomt. Ondertussen zit je als filosoof met nieuwe vragen over de maatschappelijke rol van leugens en als lezer met vragen over je eigen worstelingen met waarachtigheid en bedrog. De titel van deze meeslepende roman blijkt zich rechtstreeks tot de lezer te richten: Leugenaar!

Beeld Cossee

Ayelet Gundar-Goshen: Leugenaar

Uit het Ivriet vertaald door Shulamith Bamberger. Cossee; 286 pagina’s; € 21,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden