Onze gids deze week Edward Norton

Altijd maar origineel zijn: wat een onzin, zegt duizendpoot Edward Norton

Beeld Getty

Al zestien praat en denkt Edward Norton over de verfilming van de roman Motherless Brooklyn Jonathan Lethem uit 1999. Om de film die deze week uitkwam te realiseren vervulde hij maar gelijk vier rollen: als acteur, als regisseur, scenarist en producer. Deze week is hij onze gids.

‘Wil je meteen met de lijst beginnen of zullen we eerst over mijn nieuwe film praten?’ Hollywoodacteur Edward Norton (50) is door zijn management keurig op de hoogte gebracht van zijn rol als gids van de week. En die rol bevalt hem bij voorbaat uitstekend. ‘Ik hou van kunstenaars die open zijn over hun voorkeuren en inspiratie. David Bowie werd in een interview ooit allerlei originele kwaliteiten toegedicht, en zei toen: er is níéts origineels aan wat ik doe. Zijn publieke personage Ziggy Stardust? Gewoon gejat van Japans Kabuki-theater. Zijn punt was: invloed en inspiratie zijn alles. Ik vond het inspirerend dat iemand van zijn statuur dit hardop durfde te zeggen. Het is zo pretentieus, al die onzin dat een kunstenaar altijd maar origineel moet zijn om ertoe te doen.’

Toch zou Norton het ook prettig vinden als zoveel mogelijk mensen weten dat hij een nieuwe film heeft gemaakt. Let wel: niet zomaar een film. Zijn film noir-achtige Motherless Brooklyn, sinds deze week te zien in de bioscopen, is voor hem de afgelopen jaren uitgegroeid tot een, zoals hij het noemt, passion project. Er zijn interviews van zestien jaar geleden te vinden waarin Norton het al heeft over zijn plannen om de gelijknamige roman van Jonathan Lethem uit 1999 te verfilmen.

We treffen Norton in een huiskamerachtige ruimte van het Soho Hotel in Londen. Hij draagt een zwarte hoodie, steekt voor we beginnen nog snel even een snoepbeertje in zijn mond en oogt zo mogelijk nog jongensachtiger dan in zijn beste filmrollen. In de ontspannen uitvoering, dat wel; zonder het onderliggende ongemak en bijbehorende dreiging van zijn vertolkingen in films als Primal Fear, 25th Hour en American History X. Wanneer hij begint te praten, is het even alsof iemand de voice-over van zijn iconische hoofdpersonage in Fight Club heeft aangezet: zijn wat nasale stemgeluid is er een uit duizenden.

Beeld Getty

Met Motherless Brooklyn bezorgde Norton zichzelf een tweedubbelrol. Hij bewerkte de roman eigenhandig tot filmscenario (zijn eerste scenario ooit). Hij regisseerde (voor de tweede maal, na zijn driehoeksverhoudingsdrama Keeping the Faith uit 2000). Hij speelde de hoofdrol als privédetective Lionel Essrog, een man met Gilles de la Tourette. En hij produceerde de film, waarvoor hij het hedendaagse verhaal van Lethem verplaatste naar het New York van de jaren vijftig. Norton leeft zich in zijn rol uit met een reeks fysieke en verbale tics, terwijl zich een complex verhaal ontvouwt vol moord, afpersing en corruptie met een reikwijdte van de straat tot de hoogste laag van het stadsbestuur.

En natuurlijk hebben we het ook over de film. Of beter gezegd: vooral over de geweldige schrijver van het boek. ‘Jonathan Lethem creëert instant-intimiteit’, begint Norton. ‘Elke goede kunstenaar, van muzikant tot filmmaker, is op zoek naar een haakje om de luisteraar of kijker naar binnen te hengelen. Jonathan doet dit zó razendsnel. Je belandt in het hoofd van een man die een verhaal vertelt over zijn eigen afwijkingen, stoornissen en onzekerheden. Maar voor je het weet ben je vergeten wat hem precies mankeert. Binnen twee pagina’s dacht ik: dit is zo wild, ik kan niet wachten om te ontdekken hoe dit verhaal verder gaat.’

Het verschil tussen een roman en film? ‘Ik heb hier uitvoerig met Jonathan over gesproken: mensen lezen boeken om naar binnen te duiken, om hun levens en gevoelens te verkennen. Mensen kijken films om naar buiten te kijken, om hun levens even te vergeten, in de hoop ergens mee naartoe te worden genomen.’

Hij speelt in Motherless Brooklyn het soort personage waarmee hij groot werd: even intelligent als gemankeerd. Een rol die de laatste jaren zeldzamer is geworden. De acteur vergaarde in de loop der jaren de naam van lastige jongen, eigenlijk al sinds zijn bemoeienis met het scenario en de montage van American History X, maar de afgestudeerd historicus koos ook zélf bewuster voor een leven buiten de schijnwerpers. ‘Shifting gears’, zegt hij, een leven in verschillende versnellingen, zónder van de ene naar de andere acteerklus te rennen, houden zijn leven en carrière interessant.

Scenarist-regisseur-acteur: Spike Lee

Do the right thing, 1989 Beeld Imageselect

‘Het combineren van drie creatieve rollen tijdens het maken van een film is niet uniek – Orson Welles deed het met Citizen Kane, Warren Beatty met Reds – maar wel bijzonder. Ik kies voor Spike Lee: toen ik als twintiger zijn Do the Right Thing (1989) zag besloot ik echt werk te maken van een filmcarrière. De film die ik jaren later maakte met Spike, 25th Hour (2002), draaiden we in 26 dagen. Dat is nog altijd mijn record. Om je perspectief te geven: Fight Club kostte 130 draaidagen. Ik probeerde te achterhalen hoe hij dat voor elkaar krijg, hoe hij in zo’n korte tijd zo’n complexe en visueel dynamische film kon maken. En het heeft iets te maken met het combineren van die rollen: Spike is in staat om problemen op de set op te lossen door ze in razend tempo in stukjes te hakken. Zijn gevoel voor overzicht is enorm.

‘Met jongleren of balanceren heeft Spikes functie volgens mij niet zoveel te maken – zo beschouw ik het zelf ook niet. Schrijven en regisseren maken in ieder geval deel uit van hetzelfde creatieve proces. Acteren is een ander geval, een andere versnelling. Wat dat betreft hangt het er vanaf hoe snel je in de gedaante van je personage schiet. Met Lionel in Motherless Brooklyn had ik wel wat tijd nodig, vanwege zijn Tourette-syndroom, maar het was te doen.’

Acteerfilosofie: Stella Adler

Beeld Ron Galella / Getty

‘Verbeelding is het belangrijksten werktuig van een acteur’, is een van de beroemde uitspraken van acteerdocent Stella Adler. Daar ben ik het volledig mee eens. Er bestaat een stroming die stelt dat een acteur altijd moet putten uit persoonlijke herinneringen. Uiteraard kan je op zoek naar persoonlijke ervaringen om ze te gebruiken voor een rol. Met een personage dat zichzelf niet als de cool kid beschouwt heb ik zelf bijvoorbeeld weinig moeite – ik hoef maar aan mijn middelbareschooltijd te denken om dit gevoel op te roepen. Maar door je te beperken tot die aanpak beperk je jezelf als acteur. Het is veel krachtiger om je verbeelding zo te trainen dat je desnoods in staat bent om je bepaalde herinneringen te verbeelden, mocht dat helpen om de gevoelens en emoties naar boven te halen die nodig zijn voor het spelen van een rol.’

Documentaire: The Cruise

Still uit the Cruise - documentaire Beeld .

‘Mijn favoriete film over New York, over een tourbusgids. Een underdog, daar hou ik van. De regisseur van de film, Bennett Miller, maakte daarna alleen maar films die ook heel sterk zijn en vooral veel bekender werden (Capote, Moneyball en Foxcatcher, red.), maar The Cruise blijft mijn favoriet.

Film: Forrest Gump

Beeld Imageselect

Ja, ik hou écht van underdogfilms. Je kan Motherless Brooklyn bekijken als een hutspot van allerlei films die mij ooit hebben geraakt. Forrest Gump vind ik ook geweldig omdat-ie zoveel duisterder is dan veel mensen zich herinneren. Iedereen herinnert zich die schattige onschuld van Tom Hanks’ hoofdpersonage met dat doosje chocolaatjes op dat bankje, en die onschuld en vooral de eenzaamheid die daaruit voortvloeit is heel mooi, maar zijn liefje Jenny wordt verkracht door haar vader, raakt verslaafd aan heroïne en sterft aan aids!’

Muziek: Radiohead

Thom Yorke van Radiohead treedt op in Manchester. Beeld Andrew Benge / Getty

Radiohead-zanger Thom Yorke is een goede vriend en hij heeft een prachtig liedje voor mijn film geschreven (Daily Battles, red.). Ik kan geïnspireerd raken door de vrijheid waarin Thom en veel andere muzikanten werken. Als ik bewust besluit om minder te acteren, zoals ik de afgelopen jaren meer heb gedaan, vraagt men altijd waarom ik zo weinig in films ben te zien. Waarom? Als Thom na jaren met een nieuw album naar buiten komt maakt dat zijn muziek juist extra bijzonder.

‘Voor mij is acteren geen massahandel. Het is echt iets heel anders dan pizza’s verkopen. Ik ben me er wel van bewust dat mijn vak wel steeds meer zo wordt beschouwd.

Er gebeurt ook gewoon veel in mijn leven. Ik bouwde en verkocht een bedrijf in de afgelopen jaren (CrowdRise, een crowdfundingplatform voor goede doelen, red.). En bouwde ook weer iets nieuws (EDO, een succesvol databedrijf dat het effect van tv-reclame in kaart brengt, red.). Geloof nooit de acteur die beweert dat-ie tussen twee rollen ervoor kíést om niets te doen – nog onechtere authenticiteit zal je niet gauw horen.’

Film: Avatar

Ik verzorgde ooit de voice-over van de National Geographic-documentaire Strange Days on Planet Earth (2005) over de menselijke invloed op het ecosysteem en de noodzaak om milieuproblematiek op te lossen is sindsdien exponentieel groter geworden, maar als kunstenaar sta je vrij machteloos. Als je invloed wil, zal je je directer moeten bemoeien met de politiek. (Norton ondersteunt onder meer de African Wildlife Foundation, toenmalig secretaris-generaal van de Verenigde Naties Kofi Annan stelde hem in 2010 aan als ambassadeur voor biodiversiteit, red.)

‘James Cameron was met Avatar (2009) de uitzondering op die regel. Je kan het effect van honderd bewustzijnsvergrotende milieuprojecten bij elkaar optellen en ze komen nog steeds niet in de buurt bij het effect dat Avatar heeft gehad. James maakte een film waarin een persoon die een boom omhakt als vertegenwoordiger van het pure kwaad kan worden gedefinieerd. Avatar is een van de meest bekeken vormen van populair entertainment ooit, stel je eens voor hoeveel kinderen die film hebben gezien en hoe dat hielp om hun gedachten over de wereld te vormen.

‘James maakt de komende jaren vier vervolgen. Ik ken James, hij doet het niet voor het geld, maar gelooft echt dat hij bij kan dragen aan het veranderen van een globale ideologie. Dat vind ik geweldig. Het is niet mijn bedoeling om de invloed, betekenis en kracht van documentaires teniet te doen, maar voor mijn gevoel laat James zo’n beetje in zijn eentje zien hoe invloedrijk verhalen écht kunnen zijn.

Sport: Surfen

Bustin'Down the Door Beeld .

‘Een echte verslaving. Je hart gaat er sneller van kloppen. Je voelt de adrenaline door je lijf stromen. Surfen triggert dezelfde gevoelens als sommige drugs, je krijgt een vergelijkbare dopamine-kick, surfen heeft louter positieve effecten op je lichaam. Het is voor mij een vorm van meditatie. Fijn om af en toe uit mijn hoofd te raken en dagelijkse problemen los te laten. (In 2008 verzorgde Norton de voice-over bij de surfdocumentaire Bustin’ Down the Door, over de opkomst van profsurfen in de jaren zeventig, red.) Vliegen doet voor mij hetzelfde, overigens. Ik heb een brevet om lichtgewicht vliegtuigjes te besturen. Tegen iedereen die daar ooit van een toekomst als piloot droomde kan ik zeggen: doe het. Het is nooit te laat om het te leren.’

CV Edward Norton

18 augustus 1969: geboren in Boston, Massachusetts, Verenigde Staten

1996: filmdebuut Primal Fear (Oscarnominatie)

1996: Everyone Says I Love You

1996: The People vs. Larry Flint

1998: Rounders

1998: American History X (Oscarnominatie)

1999: Fight Club

2000: Keeping the Faith (tevens regiedebuut)

2001: The Score

2002: Frida

2002: 25th Hour

2005: Kingdom of Heaven

2006: The Illusionist

2006: The Painted Veil

2008: The Incredible Hulk

2012: Moonrise Kingdom

2014: The Grand Budapest Hotel

2014: Birdman (Oscarnominatie)

2018: Isle of Dogs (stemrol)

2019: Motherless Brooklyn (regie, scenario, hoofdrol)

Norton trouwde in 2012 met filmproducent Shauna Robertson. Ze hebben één zoon, Atlas.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden