ACHTERGROND

Zwoele zomers: hoe Zweedse filmmakers de seksbarrière slechtten

Zweedse filmmakers als Ingmar Bergman experimenteerden al in de jaren vijftig met seks in films. Deze licht erotische, kunstzinnige zomerfilms bezorgden de nationale cinema zijn gecultiveerde én vervloekte pikante imago.

Folke Sundqvist en Ulla Jacobsson in Hon dansade en sommar (1951).

Wat gebladerte en de reflectie van het maanlicht op de lens van de camera. Verder is er weinig dat de poedelnaakte lijven aan het zicht van de toeschouwer onttrekt, in de legendarische skinnydip-scène uit de Zweedse klassieker Hon dansade en sommar. Als klap op de vuurpijl eindigt de scène met een lange close-up van de geliefden, waarbij de blote borsten van hoofdrolspeelster Ulla Jacobsson schaamteloos in beeld komen. En dat in een film uit 1951. 'Ik geloofde dat mensen naakt zijn als ze seks hebben', zei regisseur Arne Mattsson er later droogjes over.

De Duitsers hadden hun Tirolerfilms, de Amerikanen hun Deep Throat, maar geen enkele natie werd al zo vroeg met vrijzinnige filmseks geassocieerd als Zweden. In het nieuwe boek Swedish Cinema and the Sexual Revolution beschrijven de auteurs in zestien prikkelende essays hoe dit alles-kan-in-Zweden-imago ontstond, hoe het van binnenuit werd gecultiveerd, gerelativeerd én vervloekt. Al in de jaren vijftig stimuleerde de Zweedse overheid een vrijere verbeelding van seks, omdat dit paste bij een samenleving waarin gezond en open met seksualiteit moest worden omgegaan. Bovendien, zo stelde het comité van de filmcensuur in 1951: 'Censuur voornamelijk gebaseerd op principes van mentale hygiëne kan conflicteren met de kunstzinnige waarde van films en bijdragen aan ongewenste middelmatigheid.' Zolang het zich artistiek liet motiveren en niet al te ver ging, kon filmseks dus vaak door de beugel in het Zweden van de jaren vijftig.

Zweedse zonde

De rest van de wereld profiteerde daarvan mee. Nadat enkele minuten smaakvol naakt van Hon dansade en sommar een internationale kaskraker hadden gemaakt, gooide Ingmar Bergman er een schep bovenop met zijn Sommaren med Monika (1953). Hoe tragisch de romance van misfits Harry en Monika ook mag zijn, wereldwijd kwam men vooral kijken hoe hoofdrolspeelster Harriet Andersson zwoel op de boeg van een bootje ligt en hoe ze in haar blote kont wuft over de strandrotsen rent.

Het succes van films als Sommaren med Monika deed het Zweedse film-imago geen goed. Andersson werd zo ongeveer de verpersoonlijking van 'Swedish sin' - zeker in Amerika, waar de film door louche filmdistributeurs drastisch werd ingekort en uitgebracht als Monika: The Story of a Bad Girl!. Het bleef niet bij één verhaspelde Bergman: diens behoorlijk kuise drama Sommarlek (1951) ging in 1954 in roulatie als Illicit Interlude, met plompverloren toegevoegde naaktshots, die werden gedraaid in een nudistenkolonie op Long Island.

Intussen ging men in Zweden onvermoeibaar verder met het slechten van de seksbarrière. Bergman, die als gevestigd cineast een potje kon breken bij de censuur, bracht in Tystnaden (1963) als allereerste (gesimuleerde) seks frontaal in beeld; met het ultrakorte shot van een erectie in Persona (1966) had hij opnieuw een internationale primeur. En als Bergman het mocht, waarom anderen dan niet? Ongeveinsde coïtus in Dom kallar oss mods (Stefan Jarl en Jan Lindqvist, 1968), orale seks in Ur kärlekens språk (Torgny Wickman, 1969): beetje bij beetje vielen alle beperkingen weg.

Harriet Andersson en Lars Ekborg in Sommaren med Monika (1953).

Porno

Ook valt te lezen in Swedish Cinema and the Sexual Revolution dat het weinig had gescheeld of de Zweedse overheid was eind jaren zestig porno gaan produceren. In 1967 wilde Harry Schein, de licht anarchistische directeur van het door de staat opgerichte Zweeds Filminstituut (SFI), onderzoek doen naar de invloed van porno op het publiek. Schein had alleen een probleem: hoe kon hij aan geschikte films komen, terwijl porno in Zweden verboden was? Nadat brieven aan Deense en Japanse pornofabrikanten weinig concreets hadden opgeleverd, nodigde Schein gevestigde Zweedse regisseurs uit om dan maar (stiekem) nieuwe porno te gaan maken. Helaas strandde het SFI-pornoproject door tijdgebrek.

Uiteindelijk leidden de vernieuwingen in eerder uitgebrachte films tot de volledige legalisatie van porno in 1971. Terwijl de censuur zich bleef bemoeien met de verbeelding van geweld, was ze niet langer bevoegd om de schaar in filmseks te zetten en dat had grote gevolgen. Het onderscheid tussen hoge en lage filmkunst, tussen platte seks en goede smaak vervaagde nog meer. 'De poorten van de censuur waren nog niet open of de ratten van de commercie krioelden al over het witte doek', aldus regisseur Vilgot Sjöman in 1976.

Sjöman had nota bene met I Am Curious (Yellow) (Jag är nyfiken - en film i gult, 1967) zelf het grootste Zweedse seksschandaalsucces aller tijden geboekt. Zowel in Zweden als Amerika stonden gigantische rijen voor de bioscopen voor dit mengsel van politiek en softporno, over een activiste die afwisselend erop los sekst en de Zweedse samenleving bekritiseert. Meer geneuzel dan geneuk, in feite; nieuw waren vooral de vrolijke standjes op de meest bizarre locaties (in een boom, op de trappen van het Stockholms slot) en de heldin die het (slappe) geslacht van haar minnaar teder betast en zoent.

Mahna Mahna

Acht jaar voordat de Muppets dit nonsensliedje onsterfelijk maakten, schreef componist Piero Umiliani het voor Svezia, inferno e paradiso (1968), een Italiaans sensatiedocumentaire over de losse Zweedse zeden, die gretig aanhaakt bij het Zweedse filmseksimago. De makers begeven zich onder Stockholmse swingers, varen mee op een sekseducatiecruise en duiken met zeventien meisjes in de sauna. En dat laatste dus met veel 'mahnàh's' en 'do doo be-do-do's' op de soundtrack, die tegenwoordig een licht vervreemdend effect sorteren: alsof je tussen de Zweedse schoonheden ieder moment Kermit de Kikker kunt zien zitten.

Reputatie aan gruzelementen

Pittige kost voor 1967, en gewoon in de normale bioscoop te zien. Als je de film nu ziet, frappeert vooral dat Olof Palme, minister van transport en communicatie en enkele jaren later premier van Zweden, zich in een van de 'aangeklede' scènes uitgebreid laat interviewen, gezellig in een tuinstoeltje op zijn gazon. Probeer daar maar eens een hedendaags equivalent bij te verzinnen.

Palmes aanwezigheid in I Am Curious (Yellow) zegt veel over de geaccepteerde positie die zo'n potentieel scandaleuze productie in Zweden kon innemen. Maar hoe men ook in eigen land over de film mocht denken, de internationale reputatie van de Zweedse cinema ging door I Am Curious (Yellow) definitief aan gruzelementen. De miljoenen bezoekers die de film in Amerika trok, kwamen immers niet voor Olof Palme.

In de VS leidde de film tot een rechtszaak waarin Sjöman zijn artistieke intenties moest verdedigen, terwijl hij van allerhande obsceniteiten werd beschuldigd. Een lot dat iedere vaandeldrager van de Zweedse cinema destijds kon treffen. 'Wanneer je naar het buitenland reist om de Zweedse film te promoten, schaam je je voor je rol', klaagde SFI-directeur Harry Schein in 1970. 'Een van de hoofddoelen van onze intensieve internationale activiteiten is precies om het vervormde, eendimensionale beeld van de Zweedse film tegen te spreken.'

Seksclichés opstapelen

Zweden was óók het land van de serieuze Ingmar Bergman, van Strindbergverfilmingen en keurige kostuumdrama's als Bo Widerbergs Elvira Madigan (1967). Maar het bleef lastig voor Schein om dat het internationale publiek aan het verstand te brengen. Toen de Amerikaanse warenhuisketen Gimbels in 1971 alle winkels in Scandinavische sferen wilde onderdompelen, besloot men de zesde verdieping van het Broadwayfiliaal geheel te wijden aan de Zweedse cinema. In samenwerking met het SFI werden talrijke hoogstaande Zweedse regisseurs en acteurs uitgenodigd voor publieksinterviews door filmdeskundige Peter Cowie.

Maar de interviews zouden nooit plaatsvinden. Vrijwel alle genodigden voelden zich te goed voor een dergelijke commerciële actie, waarna Gimbels de hele handel afblies en Cowie terzijde schoof. Zijn plaatsvervanger: Gunilla Knutsson, oftewel Miss Sweden 1961, wier film-cv zich beperkte tot zwoele scheerzeepreclames waarin ze het scherend manvolk 'Take it off, take it all off' toefluistert.

De anekdote illustreert hoe moeizaam de Zweedse cinema ontsnapte aan zijn pikante internationale imago. En dan waren er ook nog films die alle Zweedse seksclichés gretig op elkaar stapelden, omdat dat nu eenmaal was wat het pornopubliek wilde zien. Met de folkloristische hooischuurtoestanden uit Joseph W. Sarno's Fäbodjäntan (1978), rond een meisje dat een plattelandsdorp opgeilt door op een antieke bronzen hoorn te toeteren, werd de absolute tegenpool van de klassieke erotische zomerfilms bereikt - zeker in de onrustbarende scène waarin een van de dorpsdames zichzelf koortsachtig bevredigt met een meterslange boerenworst.

Zuiveren

Het zuiveren van het Zweedse blazoen bleek vooral een kwestie van tijd. In de jaren tachtig werd Zweedse seks door de opkomst van de commerciële Amerikaanse porno-industrie al minder exotisch. Bovendien verloor de seksfilm ook in Zweden zijn glans van vrijzinnigheid onder invloed van het feminisme, om uiteindelijk eerloos te stranden in videotheek en achterafbioscoop.

Toch sluimert het spook van de Zweedse zonde hier en daar nog steeds. In Mad Men, seizoen 7 aflevering 6, bekent reclameman Don Draper aan collega Peggy dat hij in shock verkeert: hij is net met zijn vrouw Megan naar I Am Curious (Yellow) geweest. Peggy reageert afkeurend. 'Echt iets voor Megan, zo'n vieze film.'

Elisabet Björklund en Mariah Larsson (red.), Swedish Cinema and the Sexual Revolution, McFarland.

Vier keer Zweedse erotiek

1. Hon dansade en sommar Arne Mattsson, 1951

Het Zweedse filmseksimago begon met enkele minuten smaakvol bloot. Eerst een ietwat verhulde midzomernachtelijke zwempartij; vervolgens een close-up van de geliefden, dat zeker in 1951 alle aandacht op het topless bovenlijf van hoofdrolspeelster Ulla Jacobsson vestigde.

2. Tystnaden Ingmar Bergman, 1963

Zweedse filmseks is vaak zwaarmoedig. Weinig films die dat idee zo gretig bevestigen als dit schandaalsucces. Niemand had tot dan toe copulatie en zelfbevrediging zo onomwonden in beeld gebracht als Bergman. Tegelijkertijd geeft hij zijn seksende personages iets monsterlijks - bijvoorbeeld door de masturberende heldin ondersteboven te filmen.

Beeld Hollandse Hoogte

3. Fäbodjäntan Joseph W. Sarno, 1978

Een stuk vrolijker is deze folkloreporno van de uit Amerika overgewaaide Joseph W. Sarno. Met haar hoornspel maakt het hoofdpersonage alle dorpelingen wild, maar als kijker kun je het geluid beter uitzetten: al dat getoeter (en het orgastische gebrul van de mannen) is niet bepaald sexy.

4. Veckända i Stockholm Anne-Marie Berglund, 1976

De enige pornofilm die in de jaren zeventig in Zweden door een vrouw werd gemaakt. Berglund, in Zweden schrijfster en kunstenaar van naam, speelt zelf de jonge vrouw die het bijzonder gezellig heeft met haar Stockholmse vrienden. Van de stad krijgen we intussen weinig te zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden