Zwemwater in de kunsten. Onder water is alles mooier

Omdat in de zomer de onbedwingbare behoefte ontstaat het water in te gaan, van pierenbad tot diepzee, peilt V het zwemwater in de kunsten. Aflevering 5: Onder water.

Watertank - Apnoe Beeld Hund & Horn 2010-2011

Vandaag gaat het gebeuren. De keuring door de struise Kroatische arts is doorstaan; de neopreen outfit past; twee lange dagen college en studie aan de Kroatische kust bij Krk, onder een bamboe afdak, zijn volbracht. (Wijntje? Nee dank, ik moet de reststikstoftijd berekenen.) Voordat we afdalen naar serieuze diepte nemen we eerst nog alle noodsituaties door: de duikbril beslaat, de loodgordel laat los of de ergste: GEEN LUCHT (maak 'keel'-beweging naar je duikbuddy). Behangen met zuurstoffles en loodgordel schuifelen we achter de groenogige duikinstructeur aan.

Waren het die ogen? Of was het de kunst die me had gelokt? Onder het wateroppervlak, daarvan was ik overtuigd geraakt, opent zich een wereld als een geheime nachtclub. Een domein waar vissen heersen en de mens een herboren bezoeker is. Waar haar zeewier wordt en elk lichaam à la minute elegantie vindt. Een explosie van sensaties. Geen wonder dat kunstenaars graag hun camera onder water laten zakken.

Kitsch, zei u?

Daar is alles mooier dan mooi. Zoals het coming-of-agefilmpje Apnoe (2010-2011) van het Oostenrijkse kunstenaarsduo Hund&Horn, te zien op Vimeo, die complete interieurs nabouwden in een enorme watertank. Naast een melige verhaallijn kent het werk een trage schoonheid in elk detail: van dwarrelende cornflakes tot flirten in de onderwaterdisco. En dan die foto's van de Amerikaanse setfotograaf Bruce Mozert uit het einde van de jaren veertig. Mozert hobbyde zelf zijn camera in elkaar; op zijn stralende zwart-witfoto's lezen beeldschone 'aquatic pin-ups' de krant, hanteren ze de grasmaaier of springen ze over een horde, diep in het glasheldere water van natuurpark Silver Springs, Florida. De invallende zonnestralen en de reflecties maken van iedereen een zeemeermin. Kitsch, zei u?

Maar wat het onderwaterverlangen écht opwekte, was een kort moment, ooit gezien en nooit vergeten, in de film Flex (2000) van de Engelsman Chris Cunningham: een ode aan seks, afwisselend teder en agressief, waarin gedurende slechts enkele seconden een stel te zien is dat in diepzwart water zweeft. Een lichtstraal klieft er als een mes doorheen en vindt de traag wuivende haren. De lichamen zijn even één en drijven dan weer uit elkaar. Die staat bereiken, hangend als een kosmonaut in een onmetelijk niets - dat wil toch iedereen? Op naar de diepte dus.

Aquatic pin-ups. Bruce Mozert. Beeld Bruce Mozert
Flex. Beeld Chris Cunningham, 2000

Er gebeurt iets raars. Op het moment dat we kunnen zakken is het wateroppervlak van beton geworden. Water is water en toch: beton. Onmogelijk. Kan niet. Lukt niet. Wil niet. De groene ogen kijken zonder te knipperen. Toe maar. Het duurt en duurt en koude, vloeibare angst kruipt het warme neopreen binnen.

Terwijl: dit is hoe het zou kúnnen zijn. Zwevend als een engel, als in de fotoseries Whispering Waters (2009) en Fallen Angels (2010) van Daniëlle Kwaaitaal. Haar modellen hangen in een zwarte of ultramarijn gekleurde barokhemel, hun kleding in arabesken om hen heen golvend. In perfect evenwicht, zoals de twee rode stoeltjes die Elspeth Diederix fotografeerde in Curaçaose wateren voor de serie Ultramarine (2001-2007). Het intense blauw in die fotoserie en de stoïcijnse onverschilligheid waarmee de voorwerpen (een handdoek, die stoeltjes, een gele liniaal) in die pure kleuren zweven, het komt recht uit een droom. En hoe had ik mezelf voorgesteld? Als Doride (1999-2007), een alter ego van fotograaf Maura Biava, die zelfs als ze door zwarte tentakels verder de diepte in getrokken wordt, volledig op haar gemakje lijkt in de Tyrreense Zee?

Whispering Waters - Zeuxo. Beeld Daniëlle Kwaaitaal
Red Chairs. Beeld Elspeth Diederix, 2007

Op 7 meter diepte - het is intussen gelukt me onder te krijgen - gaat de strijd door. De bellen briesen uit mondstuk en duikbril - waardeloze techniek. Kalmer doen, gebaart de groenogige, anders is mijn lucht zo op. Zelf laat hij, 120 kilo, slechts af en toe een kleine stroom belletjes ontsnappen. Om mij heen geen arabesken noch weldadige rust, niet eens een school sardientjes. Gevlucht voor het wanhopige armgezwaai.

Onderwaterkunst: er gaapt een abyssale afgrond tussen wat je ziet - die gewichtloze staat, dat moeiteloze - en de inspanning die het kost om dat te bereiken. Voortaan zie ik, nee vóél ik al die uren voorbereiding en nazorg, het gesleep met flessen, de herrie van de ademhaling, de begrenzing van de duikbril voor de fotograaf, de pijn in de oren van het model. En dan al die luchtbellen die er later uit gephotoshopt moeten worden.

Nooit droom en daad verwarren, waarom was ik dat vergeten? Weet je wat we doen in de vakantie: snorkelen, ook heel mooi. Of naar een museum.

Call of the Sea. Beeld Maura Biava, 2003
Tyrreense Zee. Speaking Heart. Beeld Maura Biava, 2001

Onderwatermuseum

Wel een goede duiker? Dan zijn de 'onderwatermusea' van de kunstenaar en milieuactivist James deCaires Taylor een spectaculaire duikbestemming. Taylor (42, Engels-Guyaans) richtte sinds 2006 op diverse plaatsen onderwatersculptuurparken in, bijvoorbeeld bij het Canarische eiland Lanzarote. Het grootste park (Musa) ligt voor de kust van Mexico en telt meer dan 500 levensechte menselijke figuren, die zijn begroeid met de uitzinnigste planten en koralen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden