BoekenTomasz Jedrowski

Zwemmen in het donker is een vertederend liefdesverhaal vol Sovjet-nostalgie ★★★★☆

De Pools-Duitse debutant Tomasz Jedrowski schrijft invoelbaar en lichamelijk over een onhoudbare liefde tussen twee jongens in socialistisch Polen. Met aanstekelijke verontwaardiging legt hij de hypocrisie van het systeem bloot.

Tomasz Jedrowski  Beeld Kuba Dabrowski
Tomasz JedrowskiBeeld Kuba Dabrowski

Verliefd worden op een jongen, dat kan niet. De liefde voor je vaderland verliezen, dat kan al helemaal niet. In het socialistische Polen van de jaren tachtig worstelt de zachtaardige Ludwik met twee liefdes die onverenigbaar zijn. In het onlangs verschenen debuut van de Pools-Duitse Tomasz Jedrowski (1985) lezen we hoe politieke principes en seksualiteit, in kinderen nog zacht en ongevormd, in één klap een bittere volwassene van je kunnen maken.

De studenten Ludwik en Janusz ontmoeten elkaar tijdens een verplicht landbouwkamp. Ze delen een broeierige en onbevangen zomer, waarna ze moeten terugkeren naar Warschau. Daar blijkt de liefde niet houdbaar. Ludwik, die zijn beide ouders en een jeugdvriendje heeft verloren door toedoen van de Poolse Verenigde Arbeiderspartij, wil weg uit Polen, naar het Westen. Janusz heeft geen begrip voor Ludwiks kritiek op het land. Hun liefde is een geheim, want op homoseksualiteit staat een stevige straf. Als Ludwik erachter komt dat Janusz ondanks al zijn partijtrouw zijn eigen manieren heeft om aan ‘contacten’ te komen, is zijn bitterheid compleet. De vleesgeworden elite wandelt heupwiegend hun leven in, in de vorm van de bloedmooie Hania, en Ludwik beseft dat Janusz net zo goed te koop is als iedereen.

Zwemmen in het donker is in de eerste plaats een verhaal over een onbeantwoorde liefde. De zoele zomer als snelkookpan, zwemmen als katalysator voor vrijheid en erotiek, de kracht van een jeugdig lichaam dat eindelijk begrijpt wat het wil. En dan de gestage, hoofdstukkenlange onafwendbaarheid van die eerste omhelzing. En later: de hete woede die jaloezie in je losmaakt, de leegte die afwijzing achterlaat, de winter die intreedt. Het zijn de vertrouwde maar welkome clichés van een strandboek, in de beste zin van het woord. Jedrowski schrijft invoelbaar en lichamelijk over verliefdheid en vertwijfeling en je hart bonst al gauw mee met dat van zijn hoofdpersoon.

Jedrowski is sterk in zijn beschrijvingen van socialistisch Polen. De Sovjet-nostalgie van Zwemmen in het donker doet denken aan het fantastische Petropolis van de Amerikaans-Russische Anya Ulinich. Jedrowksi heeft net als Ulinich een grote liefde voor alles wat er grauw, aftands en beklemmend was aan het land van zijn ouders. Met evenveel afkeer als tederheid beschrijft hij de identieke flatgebouwen, de schaarste, het bescheiden eten, de rijen waar je zomaar in ging staan wachten met je boodschappennetje (ook wel een ‘misschientje’ genoemd) zonder te weten wat er te halen viel, en zelfs de kerk die zijn hoofdpersoon zo’n schuldgevoel bezorgt.

De politieke laag van de roman ligt er af en toe lachwekkend dik bovenop. De jonge studenten spreken van ‘westerse waarden’ en ‘ons socialistisch vaderland’ met een onironisch vuur dat geen ruimte overlaat voor morele grijsheid. Dat Ludwik verlangt naar spijkerjasjes, Marlboro’s en de literatuur van James Baldwin, maar die weigert te bemachtigen via de partij-elite, maakt van hem een soms ongeloofwaardig rechtschapen personage. Maar dit stukje recente geschiedenis is hierdoor wel toegankelijk, en de hypocrisie in het socialistische Polen met aanstekelijke verontwaardiging blootgelegd. Dat is een zeldzaamheid in een romance met zo’n hoog leesbaarheidsgehalte, en verheft het boek boven die andere nostalgische roman over een homoseksuele jeugdliefde, Call Me By Your Name van André Aciman.

Jedrowski heeft een debuut geschreven dat je meesleept, met een strak plot dat naar een bevredigende conclusie leidt. Wat er af en toe aan subtiliteit ontbreekt, wordt goedgemaakt door schitterende sfeerbeschrijvingen en een vertederend liefdesverhaal.

null Beeld Meulenhoff
Beeld Meulenhoff

Tomasz Jedrowski: Zwemmen in het donker. Uit het Engels vertaald door Lucie Schaap en Maaike Bijnsdorp. Meulenhoff; 224 pagina’s; € 20,99.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden