'Zwarten en blanken keren zich van elkaar af'

Met Elisabeth Eybers, Wilma Stockenström en Breyten Breytenbach behoort Antjie Krog (1952) tot de bekendste Afrikaner dichters. Vanaf haar eerste bundel, Dogter van Jefta, tot aan Gedigte 1989-1995 droeg zij bij aan de vernieuwing van het Afrikaans....

Wim Bossema

HET BEGON als een nationale gezinstherapie. Voor de Waarheidscommissie van Zuid-Afrika verhaalden de slachtoffers van de apartheid over de gruwelen die zij hadden ondergaan. Daders biechtten hun geheimen op aan aartsbisschop Desmond Tutu. Vrijheidstrijders moesten de uitwassen van hun inzet onder ogen zien. Nu het werk van de commissie is gedaan, klinkt er nog slechts kritiek, teleurstelling, woede.

Antjie Krog, dichteres en journaliste, liet haar leven meer dan twee jaar beheersen door de Waarheidscommissie. Dag in dag uit hoorde ze de hartverscheurende verhalen, luisterde ze naar ontwijkende antwoorden van blanke politici en zag ze de kilheid van de misdadigers. Ze keek in het afschuwelijke Zuid-Afrikaanse verleden.

Krog schreef er een aangrijpend boek over, Country of My Skull, waarin ze verslagen afwisselt met persoonlijke bespiegelingen en emotionele gesprekken die ze met haar zwarte collega's bij de radio had.

Hoe kan zij, Afrikaner vrouw, leven met de Afrikanen?

Ze verzon een liefdesaffaire en een echtelijke crisis als metafoor voor de verwarring tussen de rassen tijdens en na de Waarheidscommissie.

Nu is de commissie klaar. Eind vorig jaar overhandigde aartsbisschop een stapel folianten aan president Mandela. De politieke partijen keerden zich tegen het rapport. Wat is er gebeurd met al die emotionele uitbarstingen van de slachtoffers? Waar blijft de verzoening. Het lijkt wel of niemand nog wat te maken wil hebben met de nationale therapie.

Antjie Krog is nu parlementair verslaggeefster voor de radio. Ze kan zich geen teleurstelling veroorloven, zegt ze. Zuid-Afrikanen zijn niet toe aan een eindoordeel over het werk van de Waarheidscommissie. Er staat te veel op het spel. 'In Zuid-Afrika leven we van de ene dag in de andere. Mijn grootste angst was dat Mandela het rapport niet zou aanvaarden. Het was een geweldige opluchting dat hij het wél deed.'

Ze had wel zien aankomen dat alle politieke partijen moeite zouden hebben met het rapport. 'Het is logisch dat ze boos zijn, want waar staan de goede dingen die ze hebben gedaan? De commissie moest kijken naar de schendingen van de mensenrechten. Het ANC zegt: waar staat de bevrijding die wij hebben gebracht? Oud-president De Klerk zegt: ik heb toch ook goed gedaan?

'De slachtoffers zijn eerder in verwarring dan dat zij zich verraden voelen. Ze zijn niet ongelukkig met de reactie van het ANC, dat is de bevrijder, maar met de Waarheidscommissie. Het grote probleem met het mandaat van de commissie was dat er onmiddellijk amnestie werd verleend aan de daders, terwijl de slachtoffers nog niets hebben gekregen. Die moeten nog een lange juridische weg gaan voor smartengeld. De slachtoffers vinden de hele onderneming nu zinloos: niemand heeft wat gekregen alleen de daders.

'Maar ik vind dat het land ondenkbaar zou zijn zonder de Waarheidscommissie. De mensen staan te weinig stil bij de resultaten. Het aantal leugens is afgenomen. Er bestaat nu een idee over wat er is gebeurd. Het debat is veranderd. De blanke politici verdedigen het verleden niet meer. In het parlement zijn ze bang. In hun toespraken klinkt de ondertoon: jullie vertrouwen ons niet.

'Het ANC heeft zo zijn eigen problemen met de commissie. Zij regeren ons land, zij moeten de Afrikanen hun trots teruggeven. Het ANC concurreert met de Waarheidscommissie over een nieuwe moraal. Thabo Mbeki, die onze nieuwe president zal worden, zei: 'We lopen het gevaar dat de hele bevrijdingsstrijd wordt gecriminaliseerd.' Die strijd is belangrijk voor de nieuwe moraal volgens het ANC. De Waarheidscommissie maakt in het eindrapport een juist onderscheid tussen de rechtvaardige strijd en de onrechtvaardige middelen. Volgens Tutu kan het ANC een nieuw Zuid-Afrika alleen goed leiden als de misdaden uit het verleden onder ogen worden gezien.

'Bij de verhoren van Winnie Mandela botsen twee zwarte moraliteiten: die van haar en die van Tutu. Ik was zo bang dat zij zou volhouden. Je zag het gebeuren: twee weken lang verzette ze zich tegen Tutu. 'U denkt als een blanke, daarom zit u verkeerd.' Dat is haar argument. Als een machtige vrouw als zij zou blijven roepen: 'fuck you!', zou er een brandpunt zijn ontstaan voor zwart ongenoegen. Gelukkig won Tutu de tweestrijd. Hij dwong haar te zeggen dat ze spijt had.

'Tutu werd het symbool van de nieuwe moraal. Hij verdient die eer. De politici moesten compromissen sluiten, Mandela ook. Tutu zei: 'Vanuit het compromis moeten we een nieuwe moraal smeden.' Hij kreeg bijna geen steun. Hij heeft het in zijn eentje week na week moeten uithakken. Hij moest formuleringen vinden, hij moest gewone mensen overtuigen dat hij gelijk had. We hadden geen moraal. We kwamen uit de apartheid, een systeem dat is gebrandmerkt als een misdaad tegen de menselijkheid.

'Het is Tutu niet gelukt met de blanken. Daarom was hij zo diep gekrenkt over de getuigenis van oud-president De Klerk. Die wou niet eens toegeven dat Tutu het bij het rechte eind had. Hij zei wel dat hij spijt had, maar alleen van fouten tijdens zijn bewind.

'Er was geen enkele blanke leider die de verantwoordelijkheid voor ons, Afrikaners, op zich heeft genomen. P.W. Botha weigerde zelfs voor de commissie te verschijnen. Als De Klerk de moed had betoond om de volledige politieke verantwoordelijkheid voor het verleden op zich te nemen, ook voor de regeringen van Botha, Vorster en Verwoerd, zouden we een enorme sprong voorwaarts hebben gemaakt. Hij had moeten zeggen: hier sta ik, wat willen jullie van mij? Nu moeten wij het allemaal, elk individu afzonderlijk, uitvechten met onszelf. Vergeet die hele verzoening maar. Dat hoort bij een huwelijkscrisis. Na de verwondingen keren we ons een tijdje van elkaar af. Zo staat het nu tussen zwarten en blanken.

'We moeten onszelf hervinden. De Afrikanen zeggen: wij zijn zwart, wij kunnen onszelf besturen, we hebben jullie niet nodig. De Afrikaners zeggen: ach wat, Afrikaanse Renaissance! Ze kunnen helemaal niets.

'De Afrikaners zoeken hun identiteit nu in de Boerenoorlog. Dit jaar wordt het eeuwfeest gevierd. De belangstelling is ongelooflijk, alsof het de belangrijkste gebeurtenis in de geschiedenis is! Het is een obsessie. Zwarten begrijpen er niets van. Maar het is essentieel voor de Afrikaners om een identiteit te hervinden, nadat ze zijn geconfronteerd met alles wat ze in het verleden hebben misdaan, al die vernederingen.

'De volgende fase bij verzoening na een crisis is de daad van vertrouwen. Misschien zijn dat de komende verkiezingen, al ziet het ernaar uit dat weinig blanken zullen gaan stemmen. Het kan nog steeds helemaal fout gaan. Blanken ontvluchten dit land. Een scheiding is ook een soort verzoening.

'Ik zeg steeds maar: zeg me wat jullie van mij willen, wat het ANC wil. Zeg desnoods: ik wil je belastinggeld, maar alsjeblieft bespaar me je ziel. Ik wil niet weten wat je denkt, ik wil je kinderen niet, noch de talenten die je bezit. Ik wil je alleen als een zondebok, als ik kwaad ben. Ik wil dat je er bent om de schuld te dragen voor alles wat er fout is gegaan. Dan weet ik het. Het is goed. Dan kan ik me opsluiten in een geprivilegieerde subcultuur.

'Maar als ik die vraag aan zwarten stel, worden ze boos. Ze zeggen: hoe kunnen de blanken in godsnaam níet weten, wat er van hen wordt verwacht? Hoe kun je dat vragen! Dan zeg ik: ik weet het niet, ik weet echt niet wat het is!

'Toen ik betrokken raakte bij de strijd tegen de apartheid in de jaren tachtig was ik een dichteres, ik was bekend, ik kon goed schrijven: slogans, petities. Maar daaraan was geen behoefte: De strijd had mijn auto en mijn faxmachine nodig. Ik kon dat niet aanvaarden, ik wilde mijn talent geven, maar ik besefte dat wat anders van mij als blanke werd verlangd. 'En nu wil ik weer horen wat er van mij wordt verwacht. Dat vraag ik steeds in artikelen. Alle blanken, ongeacht hun verleden, hebben het sterke gevoel dat de zwarten het nieuwe Zuid-Afrika eigenlijk liever zonder ons gestalte willen geven. Ze zouden liever een zwarte parlementair redacteur bij de radio hebben dan mij. Maar niemand van hen zegt dat hardop. Nu weet ik niet wat de gekwetste partner wil.

'Ik wil aanvaard worden met al mijn onvolkomenheden. Ik wil een afspraak om verzoening te laten werken. Maar niemand vraagt wat ik wil. Misschien is het huwelijk voorbij, maar ik wil het horen van de ander: ik wil je niet omdat je blank bent.'

'Begin een klaaglied, een klaaglied, o woestijn, begin een klaaglied!

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden