Recensie Zwarte schuur

Zwarte schuur van Oek de Jong heeft alles in zich een klassieker te worden ★★★★☆

Maakbaar is het leven niet, laat Oek de Jong zien in Zwarte schuur. Het verleden hanteerbaar maken kan wel.

Beeld Deborah van der Schaaf

In een vervallen schuur op La Gomera, waar hij is om zijn bijna failliete huwelijk te redden, vindt Maris Coppoolse een oud stuk gereedschap. De houten steel vertoont donkere plekken van het zweet van vroegere gebruikers dat erin is getrokken. Onbewust kijkt hij in een spiegel: ook hij is getekend door wat er in een ver verleden met hem is gebeurd.

Maris is de protagonist in Zwarte schuur, de roman van Oek de Jong. Als een beschadigde en gekwelde figuur wankelt hij door dit boek, vechtend tegen sporen die één middag in hem achterlieten. 14 was hij en het noodlot voltrok zich op een schuurzolder op het Zeeuwse eiland waar hij opgroeide. Hij was er met het meisje Matty, dat hem tegen zijn zin uitdaagde en hem, toen hij niet op haar avances inging, vernederde met woorden. In drift, een impuls, gaf hij haar een duw, waardoor ze van de zolder viel en op de schuurvloer haar nek brak. Een dodelijke val, die Maris’ leven fundamenteel ontwricht. ‘De herinneringen vervagen niet. Ze zijn er altijd’, zegt hij decennia later. Ze blokkeren hem in relaties, in geluk, in ‘leven’. Hij ervaart wat Henrik Ibsen ooit schreef: ‘Ieder mens heeft een lijk aan boord: zijn verleden.’ Het verleden is als een druppelende lange ijspegel aan een dakgoot, irritant tikkend.

Maris Coppoolse herinnert aan getormenteerde personages uit de naturalistische/psychologisch-realistische romans van rond 1900. Ook hij heeft geen mentale bewegingsvrijheid, is gedetermineerd door aanleg, afkomst en ervaringen, en vecht tegen aard en verleden. Maar anders dan in die vroegere romans gaat Maris niet ten onder. Hij komt, als in een klassiek drama – vijf delen telt de roman –, tot een katharsis. Meer dan veertig jaar heeft hij in een mentale gevangenis geleefd, maar uiteindelijk wenkt de oneindigheid van het bestaan. Dat geldt ook voor zijn eveneens beschadigde vrouw Fran.

Zwarte schuur is doordesemd van de doem van het verleden. Met subtiele, bijna onopvallende details herinnert Oek de Jong aan de kwelling van herinneringen en het gevecht daartegen. Als Maris aan de kust de golven met doffe dreunen hoort breken, vraagt hij in zijn hotel om oordopjes, ‘maar die hadden ze niet’. De golven blijven beuken.

Oek de Jong rekent in zijn roman af met de modieuze opvatting dat het leven overwegend maakbaar zou zijn. Kijk naar Maris Coppoolse, zegt hij impliciet, hoe aanleg en omstandigheden hem kneedden en beschadigden. Het enige wat wij kunnen doen is daarmee leven, en met een dosis wilskracht, liefde en moed – Maris gaat de confrontatie met de giftige broers van het dode meisje succesvol aan – is het mogelijk ons tot op zekere hoogte van onszelf te bevrijden. Niets van wat ooit is gebeurd, kunnen wij volledig uitgummen, hanteerbaar maken om door te leven kan wel. Maakbaarheid met littekens.

Zwarte schuur heeft nog veel meer te zeggen. Het is een roman over schuld en boete, de onkenbaarheid van de mens, dood, existentiële eenzaamheid, noodlot, vergankelijkheid, seks als genot en troost, de liefde als mysterie, loutering, de kracht en zwakte van herinnering. Grote klassieke thema’s, zeker. Ik geneer me niet ze te noemen. Oek de Jong heeft ze in deze roman opnieuw inhoud en glans gegeven. Hij is niet altijd een groot stilist, maar wél een begenadigde plastische verteller met inzicht in de menselijke psyche en oog voor sublieme details. Die verrassen, ontroeren, zetten aan het denken – en dwingen bewondering af. Zwarte schuur heeft alles in zich een klassieker te worden. De Nederlandse literatuur is verrijkt met een gepijnigd én gelouterd personage: Maris Coppoolse.

Oek de Jong; Zwarte Schuur. Fictie ★★★★☆ Atlas Contact; 496 pagina’s; €24,90. 

Beeld Atlas Contact
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden